İqtisad

“Beynəlxalq iqtisad”ın tədrisi nə üçün önəmlidir?

Azərbaycan ali təhsilində iqtisadçıların yetişdirilməsi prosesində uzun müddət demək olar ki, istifadə edilməyən fənnlərdən biri də “beynəlxalq iqtisad” (ing. international economics) olmuşdur. “Mikroiqtisad” və “makroiqtisad” fənnləri universitetlərin tədris planlarında özünə yer tapsa da, “beynəlxalq iqtisad” çox vaxt bu planlardan kənarda qalmış, ən yaxşı halda isə yalnız “dünya iqtisadiyyatı” ixtisaslarında keçirilmiş və ya seçmə fənn olmuşdur. Hətta “Mikroiqtisad” və “makroiqtisad” fənnləri ilə bağlı milli dərsliklərin yazılması təşəbbüslərinə belə rast gəlindiyi halda, “beynəlxalq iqtisad” fənni üzrə Azərbaycan dilində yazılmış hər hansı diqqət çəkən tədris vəsaiti ortaya qoyulmamışdır.

Keçən ilin sonunda BP Azərbaycan dilində “beynəlxalq iqtisad” fənninin tədrisi baxımından çox mühüm bir işi reallaşdırdı. Belə ki, bu şirkətin maliyyə dəstəyi ilə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq, Nobel mükafatı laureatı Paul Krugmanın rəhbərliyi ilə hazırlanmış “Beynəlxalq iqtisadiyyat: nəzəriyyə və siyasət” dərsliyi dilimizə tərcümə edilərək nəşr edildi. Doğrudur, Krugmanın bu kitabında Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrin beynəlxlaq iqtisadi problemlərinə o qədər də yer verilməsə də, hər halda hazırda öz sahəsində dünyada ən prestijli dərsliklərdən olan bu əsərin dilimzə qazandırılması ilkin addım kimi yüksək qiymətləndirilməlidir. Yeri gəlmişkən, BP-nin bu addımı, Azərbaycandakı böyük holdinqlər, banklar üçün də yaxşı nümunə sayılmalıdır…

Heç şübhəsiz ki, “mikroiqtisad” və “makroiqtisad” fənnlərinin “beynəlxalq iqtisad” fənni ilə tamamlanmaması iqtisadçı mütəxəssislərin hazırlanmasında çox böyük bir boşluq kimi qiymətləndirilməlidir. Bu boşluğun uzun müddət ölkəmizdə olduğu kimi “beynəlxalq iqtisadi münasibətlər”, “dünya iqtisadiyyatı” kimi fənnlərlə doldurulması mümkün deyildir. Çünkü bu fənnlər, “iqtisad”dan daha çox, “siyasi iqtisad”ın, “beynəlxalq münasibətlər”in və “iqtisadi coğrafiya”nın təhlil metodlarına əsaslanır. “Beynəxlaql iqtisad” isə “iqtisadı”ın ayrılmaz bir qoludur.

İqtisad, ölkələr arasındakı münasibətlərin məhz iqtisadi xarakterli olanları ilə maraqlanır və bu istiqamətin öyrənilməsi onun ayrıca bir qolu olan beynəlxalq iqtisad tərəfindən həyata keçirilir. Bu baxımdan beynəlxalq iqtisadı, iqtisadın ölkələr arasındakı iqtisadi münasibətləri, bu münasibətlər nəticəsində ortaya çıxan xüsusi problemləri və mövzuları öyrənən ayrıca bir qolu kimi təqdim etmək olar.

Bəs ölkələr arasındakı iqtisadi münasibətlər dedikdə, nələr nəzərdə tutulur? Bunlar ölkələr arasında qarşılıqlı mal və xidmət axınları və faktor (kapital, iş qüvvəsi və texnologiya) axınları ilə bağlı ortaya çıxan iqtisadi münasibətlərdir. Belə ki, ölkələr arasında qarşılıqlı mal və xidmət axınları beynəlxalq ticarət münasibətlərini, kapital axınları beynəlxalq investisiya münasibətlərini, iş qüvvəsi axınları beynəlxalq əmək miqrasiyası münasibətlərini, texnologiya axınları isə beynəlxalq texnologiya transferti münasibətlərini təşkil edir.

Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin əsasında ölkələr arasındakı mal ticarəti dayanır. Ölkələr arasında mal axınları beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin demək olar ki, ən qədim formasıdır. Mal axınları ilə yanaşı, digər mühüm iqtisadi münasibətlər də xidmət ticarəti ilə bağlıdır. Çox vaxt ölkələr arasındakı mal və xidmət ticarəti birlikdə öyrənilir, ancaq ənənəvi olaraq xüsusi əhəmiyyət daşıması səbəbindən mal ticarəti bir çox hallarda xarici ticarət adı altında ayrıca tədqiq edilir.

Beynəlxalq faktor axınları arasında kapital axınları əsas yeri tutur. Bu axınlar müxtəlif formalarda baş verir. Ölkə xaricində istehsalı təşkil etmək məqsədilə həyata keçirilən investisiyalar birbaşa xarici investisiyalar adlandırılır. Kapital bazarlarından istiqraz və  ya səhmlərin satın alınması yolu ilə həyata keçirilən kapital axınları isə portfel xarici investisiyaları təşkil edir. Bunlarla yanaşı, hökumətlərin və ya beynəlxalq maliyyə institutlarının ayrı-ayrı ölkələrə verdikləri kreditlər də mövcuddur ki, bunlar da beynəlxalq rəsmi kapital axınları adlandırılır.

Beynəlxalq faktor axınlarının bir hissəsini də beynəlxalq əmək miqrasiyası təşkil edir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdən inkişaf etmiş ölkələrə doğru həm ixtisassız, həm də yüksək ixtisaslı iş qüvvəsi axınları mövcuddur. Beynəlxalq səviyyədə iş qüvvəsi axınlarını məhdudlaşdıran bir çox hüquqi və təbii baryerlər vardır. Ancaq buna baxmayaraq, istər qanuni, istərsə də qeyri-qanuni yollarla olsun, önəmli miqyasda beynəlxalq əmək miqrasiyası mövcuddur.

Beynəlxalq faktor axınlarının digər bir istiqaməti də texnologiya axınlarıdır. Texnologiya istehsalda məhsuldarlığı artıran əsas amildir. Müasir dövrdə rabitə başda olmaqla, demək olar ki, bütün sahələrdə texnologiya görünməmiş dərəcədə inkişaf edir. Yeni texnologiyalar əsasən sənayeləşmiş ölkələrdə icad edilir. İnkişaf etməkdə olan və zəif inkişaf etmiş ölkələrin yeni texnologiyaları əldə etmələri isə texnologiya transferti kanalları ilə mümkün ola bilir.

Beynəlxalq iqtisad, təkcə ölkə ilə qalan dünya arasında mal və xidmət axınlarını və faktor axınlarını deyil, eyni zamanda da hökumətlərin bu axınları tənzimləmək məqsədilə həyata keçirdiyi siyasətləri və onların ölkə və qlobal iqtisadiyyat üzərində yaratdığı təsirlərini öyrənir.

Ədəbiyyatlarda ən geniş yayılmış yanaşmaya görə “beynəlxalq iqtisad” fənni, “beynəlxalq ticarət”, “beynəlxalq maliyyə (və ya beynəlxalq monetar iqtisad)” və “açıq iqtisadiyyatlarda makroiqtisadi siyasət” olmaqla üç əsas hissədən ibarət olur.

“Beynəlxalq ticarət” hissəsi, ölkələr arasında mal və xidmət axınlarını öyrənir və beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsi və beynəlxalq ticarət siyasəti olmaqla iki əsas bölməyə ayrılır. Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsi ölkələr arasındakı ticarətin səbəblərini, faydalarını, strukturunu və beynəlxlalq ticarətdə tarazlığı təmin edən nisbi qiymətlərin (xarici ticarət həddləri) formalaşması kimi məsələləri açıqlamağa çalışır. Bu baxımdan qeyd olunan mövzuları əhatə edən nəzəri modelləri özündə birləşdirir. Beynəlxalq ticarət siyasəti isə hökumətin beynəlxalq ticarətə müdaxilələrini izah edir. Bu çərçivədə hökumətin beynəlxalq ticarət siyasətinin məqsədləri və vasitələri, beynəlxalq ticarəti məhdudlaşdırıcı və sərbəstləşdirici tədbirlərinin səbəbləri və təsirləri üzərində dayanır.

“Beynəlxalq maliyyə (və ya beynəlxalq monetar iqtisadda)” hissəsində ölkələr arasında pul və kapital axınları araşdırılır. Ölkənin qalan dünya ilə iqtisadi əlaqələrindən doğan və valyuta ilə həyata keçirilən qarşılıqlı ödəmələrini özündə əks etdirən tədiyyə (ödəmələr) balansı, valyuta kursları, valyuta bazarları, valyuta siyasəti,  beynəlxalq valyuta sistemi, beynəlxalq kapital bazarları kimi mövzular bu bölmədə öyrənilir.

“Açıq iqtisadiyyatlarda makroiqtisadi siyasət” hissəsində isə açıq iqtisadiyyatlarda işsizliyin və inflyasiyanın qarşısının alınaraq daxili tarazlığın təmin edilməsi, tədiyyə balansının defisit (kəsir) və profsitlərinin aradan qaldırılaraq xarici tarazlığın əldə edilməsi, beynəlxalq iqtisadi siyasətlərin kordinasiyası kimi mövzualar üzərində dayanılır.

Əksər “beynəlxalq iqtisad” kitabları 1960-cı illərdən başlayaraq yazılmışdır və əsasən də ABŞ mənşəlidirlər. Buna görə də bu kitablar daha çox ABŞ-ın beynəlxalq iqtisadiyyatdakı mövqeyinə fokslanmış və strukturları da əsasən bu çərçivədə formalaşmışdır. Bu baxımdan standart beynəlxalq iqtisad kitabları adətən yuxarıda göstərilən strukturda hazırlanır. Ancaq inkişaf etməkdə olan ölkələrin beynəlxalq iqtisadi siyasətdən eyni zamanda iqtisadi inkişaf vasitəsi kimi istifadə etdikləri nəzərə alınaraq, bəzən bu struktura “beynəlxalq iqtisad və iqtisadi inkişaf” hissəsi də əlavə edilir. Bu hissədə isə iqtisadi inkişafla beynəlxalq ticarət siyasəti, beynəlxalq investisiyalar, beynəlxalq texnologiya axınları, beynəlxalq xidmət ticarəti, beynəlxalq əmək miqrasiyası və beynəlxalq yardımlar arasındakı əlaqələr, həmçinin də beynəlxalq iqtisadi problemlər və inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi problemləri təhlil edilir.

İqtisadi subyektlərin motivasiyası və davranışları beynəlxalq və daxili iqtisadi əlaqələrdə eyni olduğundan beynəlxalq iqtisad da iqtisadın digər qolları kimi əsas iqtisadi təhlil metodlarından istifadə edir. Bu baxımdan “beynəlxalq iqtisad, ayrıca iqtisadi nəzəriyyə tələb edirmi?”, “beynəlxalq iqtisad, iqtisadın ümumi prinsiplərindən istifadə edə bilərmi?” kimi suallara hələ 1930-cu illərdə iqtisadçı Gottfried Haberler “beynəlxalq iqtisad ümumi iqtisadi nəzəriyyənin beynəlxalq müstəviyə tətbiqidir” şəklində cavab vermişdir. “Beynəlxalq iqtisad”, ümumi iqtisadi nəzəriyyənin öyrəndiyi iqtisadi problemləri beynəlxalq səviyyədə araşdırır. Başqa sözlə, “beynəlxalq iqtisad”, sonsuz insan ehtiyaclarını ödəmək məqsədilə məhdud resursların bölüşdürülməsinə qərar vermə prosesində birdən çox iqtisadiyyatın bir-birilərinə necə təsir göstərdiyini müəyyən etməyə çalışır. Buna görə də “beynəlxalq iqtisad”, iqtisadi problemlərə qapalı iqtisadiyyatın deyil, açıq iqtisadiyyatın tələbləri əsasında yanaşır.

“Beynəlxalq iqtisad”, iqtisadi nəzəriyyənin beynəlxalq müstəvidə tətbiqi olduğundan problemlərinin öyrənilməsində də “mikroiqtisad”ın və “makroiqtisad”ın prinsiplərindən və təhlil metodlarından istifadə edir. “Beynəlxalq iqtisad”ın “beynəlxalq ticarət” hissəsi demək olar ki, tamamilə mikroiqtisadi təhlil metodlarına əsaslanır. Belə ki, bu hissədə ayrı-ayrı ölkələr vahid kimi, ayrı-ayrı məhsulların qiymətləri nisbi qiymət kimi öyrənilir və müxtəlif mallarla bağlı istehsal, istehlak, idxal, ixrac və nisbi qiymət kimi dar çərçivəli dəyişənlər üzərində dayanılır.

“Beynəlxalq iqtisad”ın, “beynəlxalq maliyyə (və ya beynəlxalq monetar iqtisad)” və “açıq iqtisadiyyatlarda makroiqtisadi siyasət” hissələri isə əsasən makroiqtisadın prinsiplərindən və təhlil metodlarından istifadə edir. Belə ki, bu hissələrdə tədiyyə (ödəmələr) balansının tənzimlənməsinin və ayrı-ayrı iqtisadi siyasətlərin milli gəlir, inflyasiya, valyuta kursları, faiz dərəcələri və məşğulluq üzərindəki təsirləri geniş təhlil edilir.

“Beynəlxalq iqtisad”ın tədrisi heç bir zaman müasir dövrdə olduğu qədər önəmli olmamışdır. XXI əsrdə ölkələr mal və xidmət ticarəti, qarşılıqlı pul və investisiya axınları  vasitəsilə indiyə qədər görünməmiş səviyyədə qarşılıqlı asılılıqda yaşayırlar. Bu əlaqələr nəticəsində ortaya çıxan qlobal iqtisadiyyat isə kifayət qədər qeyri-müəyyən sferadır. Buna görə də hər bir ölkədə istər siyasətçilər, istərsə də biznes subyektləri qlobal iqtisadiyyatda sürətlə baş verən  prosesləri daim diqqət mərkəzində saxlamağa çalışır və onları dərindən öyrənmək istəyir. Digər tərəfdən isə ölkələrin qarşılıqlı iqtisadi əlaqələri dərinləşdikcə, onların iqtisadiyyatlarının açıqlıq səviyyəsi də yüksəlir ki, belə iqtisadiyyatlarda da baş verən prosesləri qapalı iqtisadiyyatlar üçün formalaşdırılmış iqtisadi nəzəriyyələrlə izah etmək çətinləşir. Bu çətinlik isə aşağıdakı səbəblərlə bağlıdır:

1) Ölkə daxilində malların hərəkəti üzrə hökumət məhdudiyyətləri olmadığı halda, beynəlxalq səviyyədə bu məhdudiyyətlər mövcuddur.

2) Ölkə daxilində əmək və kapital sərbəst hərəkət etdiyi halda, beynəlxalq səviyyədə bu sərbəstlik məhdudlaşdırılır.

3) Ölkə daxilində iqtisadi əməliyyatlar Mərkəzi Bankın nəzarətində olan milli pul vahidi ilə aparıldığı halda, beynəlxalq səviyyədə dəyərləri valyuta bazarlarında sərbəst müəyyən edilən müxtəlif vayutalarla aparılır.

4) Ölkə daxilində makroiqtisadi siyasət monetar və fiskal kanallarla əsasən daxili iqtisadi proseslərə təsir etdiyi halda, beynəlxalq səviyyədə fərqli valyutalara malik ölkələrin makroiqtisadi siyasətləri qarşılıqlı təsirlərə malikdir.

Beynəlxalq iqtisadın öyrəndiyi “beynəlxalq ticarət” və “beynəlxalq maliyyə” mövzuları iqtisadın bir növ başlanğıc nöqtəsini təşkil edir. Belə ki, əksər iqtisad tarixçiləri Şotland filosofu David Hume tərəfindən 1752-ci ildə qələmə alınan “Xarici Ticarət Balansı” əsərini ilk həqiqi iqtisadi model kimi qəbul edirlər. 1776-cı ildə Davidin dostu, digər bir Şotland filosofu Adam Smith “Millətlərin Zənginliyi” adlı məşhur əsərini nəşr etdirir və həmin əsərdə beynəlxalq iqtisadın bir çox mövzularına geniş yer ayırır. XIX əsrin əvvəllərində İngiltərənin beynəlxalq ticarət siyasəti haqqında aparılan geniş müzakirələr iqtisadın modellərə əsaslanan elmə çevrilməsinə çox böyük töhfələr verir. Ümumilikdə, 250 ildən çoxdur ki, “beynəlxalq iqtisad”, David Hume, Adam Smith, David Rikardo, Robert Torrens, John Stuart Mill, Alfried Marshall, Jacop Viner, Gottfried Haberler, Francis Ysidro Edgeworth, Wassily Leontief, James Meade, Eli Hecksher, Bertil Ohlin, John Maynard Keynes, Paul Samuelson, Abba Lerner, Bela Ballassa, Harry Johnson, Jagdish Bhagwati, Warner Max Corden, Richard Baldwin, Alan Dearddroff, Herbert Grubel, Alan Krueger, Marc Melitz, Paul Krugman kimi dünyanın məşhur iqtisadçılarının xidmətləri ilə zəngin bir inkişaf yolu keçmişdir.

Beynəlxalq iqtisad, ümumi iqtisadi nəzəriyyədə o qədər mühüm yer tutmuşdur ki, hətta başda Paul Samuelson olmaqla bir çox məşhur iqtisadçı beynəlxalq iqtisad olmadan müasir iqtisadiyyatı tam dərk etmənin mümkün olmayacağını qeyd etmişdir. Keçən dövr ərzində iqtisadi nəzəriyyənin bəzi nəzəriyyələri (məs. ikinci ən yaxşı nəzəriyyəsi) yalnız “beynəlxalq iqtisad” çərçivəsində ortaya çıxmış, istehsal və ümumi tarazlıq nəzəriyyəsi, artım nəzəriyyəsi, rifah iqtisadı və digər nəzəriyyələr də beynəlxalq iqtisaddan mühüm dərəcədə faydalanmışdır. Nəticədə, beynəlxalq iqtisad, iqtisadın xüsusi və əhəmiyyətli bir qoluna çevrilmişdir.

Ümid edirəm ki, ölkə ali təhsilində yeni tədris standartlarının hazırlanması prosesində dünyanın nüfuzlu universitetlərinin təcrübəsinə uyğun olaraq, “beynəlxalq iqtisad” fənni də iqtisadiyyat istiqaməti üzrə bütün ixtisasların tədris planlarında öz yerini tutacaq və olduğu kimi universitetlərimizdə tədris ediləcəkdir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
İqtisad,İqtisadi gündəm,İqtisadi savadlılıq

Qloballaşma və qlobal iqtisadiyyat: müasir dünyanı anlamaq

Ölkələr iqtisadi, sosial, siyasi və mədəni ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədilə tarixən bu və ya digər səviyyədə qarşılıqlı münasibətlərdə olmuşdur. Bu münasibətlər müxtəlif səbəblərdən bəzi dövrlərdə daha da genişlənmiş, bəzi dövrlərdə isə nisbi olaraq məhdudlaşmışdır. Bəşəriyyətin inkişaf tarixi göstərir ki, zaman keçdikcə ölkələrin daxilində olduğu kimi onların arasında da müəyyən əmək bölgüsü və ixtisaslaşma ortaya çıxmışdır. Ölkələr arasında qarşılıqlı iqtisadi münasibətlər də məhz bu beynəlxalq əmək bölgüsü beynəlxalq ixtisaslaşma əsasında inkişaf etmişdir. Bu baxımdan dünya ölkələri və xalqları hər zaman bu və ya digər səviyyədə bir-birindən asılı şəkildə yaşamış və birlikdə dünya cəmiyyətinin inkişafını təmin etmişdir.

Yaşadığımız müasir zaman, yuxarıda qeyd edilən münasibətlərin əvvəlki dövrlərlə müqayisə olunmayacaq dərəcədə genişliyi, dərinliyi və mürəkkəbliyi ilə seçilir. Fikrimizi misallarla izah etməyə çalışaq. Bu gün biz, ABŞ-da müxtəlif millətlərə mənsub iqtisadçıların ingilis dilində yazdığı, Sinqapurdakı nəşriyyatların birində nəşr edilən, Türkiyədəki iqtisadçılar tərəfindən türk dilinə tərcümə edilərək oradakı bir nəşriyyatda çap edilən “Beynəlxalq iqtisad” kitabını Azərbaycandakı kitab mağazaları şəbəkələrinin birindən satın alırıq. Müxtəlif hissələri Almaniya, Fransa, İspaniya və Polşada hazırlanan, İtaliyada son məhsul kimi istehsal edilən mebel sənayesi dəzgahlarından birini Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ticarət şirkətlərinin birindən Çində yaradılan elektron ticarət şirkəti vasitəsilə satın alır və onun pulunu İsveçrədəki bank hesabımızdan ödəyirik. Azərbaycandakı şirkətlərdən birinin səhmlərini Bakı Fond Birjasında Rusiya vətəndaşlarından birinə satıb, əldə etdiyimiz pulla Yaponiya şirkətlərindən birinin səhmlərini və ya ABŞ hökumətinin buraxdığı istiqrazları Nyu-York Fond Birjasından Hindistan vətəndaşlarının birindən almaq yalnız bir neçə dəqiqə vaxtımızı alır. Bu gün Azərbaycan vətəndaşı olaraq ən ucqar rayonlardan biri olan Lerikdə doğulub, Bakıdakı orta məktəblərdən birini bitirib, Londondakı universitetlərin birində maliyyə təhsili alıb, Niderlandın audit şirkətlərindən birinin Sidneydəki ofisində işləmək mümkündür. Los-Ancels şəhərinin Hollivud rayonunda ingilis dilində istehsal edilmiş bir filmin Moskvada rus dilində hazırlanmış dublyajını Qazaxıstanın peykdən yayınlanan TV kanallarının birindən Bişkekdə izləmək heç də çətin deyildir. Bütün bunlarla yanaşı, bu gün biz, dünyanın istənilən nöqtəsi ilə mobil telefon, elektron poçt, telekörpü kimi vasitələrdən istifadə edərək sürətlə əlaqə saxlaya bilir, sosial şəbəkələr vasitəsi ilə müxtəlif ölkələrin vətəndaşları ilə dostluqlar qurur, istənilən yerə qısa müddətdə səyahət edir, dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisə və proseslər haqqında qlobal TV kanalları və INTERNET vasitəsilə çox sürətlə, hətta birbaşa xəbər alırıq. Bu misalları istənilən qədər uzatmaq olar, ancaq bütün bunlardan çıxarılacaq bir əsas nəticə var: dünya sürətlə qloballaşır və biz artıq qlobal dünyada yaşayırıq.

Ölkələr və onların vətəndaşları arasında daha böyük qarşılıqlı asılılıq prosesi olan qloballaşma, iqtisadi, siyasi, sosial və mədəni aspektlərə malikdir. Heç şübhəsiz ki, bunlar arasında aparıcı olan iqtisadi qloballaşmadır. Belə ki, bu gün dünya iqtisadiyyatında: istehlakçı zövqləri eyniləşir; ölkələr xaricdən çoxlu sayda mal və xidmət idxal edir; firmalar əvvəllər lokal və regional səviyyədə rəqabət aparırdılarsa, indi qlobal səviyyədə rəqabət aparırlar; mal və xidmətlər ölkələr arasında sərbəst hərəkət edir; milyonlarla işçi başqa ölkələrə miqrasiya edir; iş yerləri inkişaf etmiş ökələrdən inkişaf etməkdə olan ölkələrə doğru hərəkət edir; bir məhsulun istehsalı üzrə çoxlu sayda ölkələrin firmaları əməkdaşlıq edir və məhsulların istehsal üsulları sürətlə dünyaya yayılır; transmilli korporasiyalar dünyanın müxtəlif regionlarını əhatə edən vahid istehsal və istehlak şəbəkələri yaradır; dünyanın istənilən şirkətinə investisiya qoymaq və istənilən şirkətindən maliyyə alətləri satın almaq olur; pensiya fondları sürətlə xarici ölkələrdə investisiyalar edir; valyutaların kursları sürətlə dəyişməklə yanaşı, onlar sürətlə də mübadilə edilirlər; maliyyə və iqtisadi böhranlar kompüter düymələrilə müxtəlif kanallar vasitəsilə sürətlə dünyaya yayılır; beynəlxalq iqtisadi təşkilatlar qlobal iqtisadi nizamı formalaşdırır və inkişafını təmin edir. Bir sözlə, dünya iqtisadiyyatında istehsal, istehlak, ticarət və maliyyə sürətlə qloballaşaraq qlobal iqtisadiyyatı formalaşdırmış və hazırda dünya əhalisi qlobal iqtisadiyyatda yaşayır.

Qlobal iqtisadiyyatın mahiyyətini bir qədər də açmağa çalışsaq, əvvəlki dövrlərdə önəmli ölçüdə bir-birindən müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərən ölkə iqtisadiyyatlarının məcmusundan ibarət olan dünya iqtisadiyyatının, qloballaşma nəticəsində yerini kifayət qədər bütöv xarakter daşıyan yeni qlobal iqtisadi struktura verdiyini qeyd edə bilərik. Başqa sözlə, dünya iqtisadiyyatı müxtəlif ölkələrə görə bir-birindən fərqlənən istehsal, istehlak, ticarət və maliyyə modellərindən təşkil edilən iqtisadi vahidlərin məcmusu olduğu halda, qlobal iqtisadiyyat, bütün yer kürəsini əhatə edən yekcins istehsal, istehlak, ticarət və maliyyə modelləri və bunlarla bağlı vahid tənzimləmə mexanizmlərindən ibarət olan bütöv iqtisadi strukturu ifadə edir. Dünya iqtisadiyyatından qlobal iqtisadiyyata keçid edən iqtisadi vahidlər, əvvəlcə öz aralarında parçalanmaya səbəb olan maneələri bir-bir aradan qaldırır ki, bunlara da ölkə sərhədlərindən irəli gələn siyasi baryerlər, gömrük sərhədlərindən irəli gələn iqtisadi baryerlər, dəyərlər sistemindəki fərqliliklərdən irəli gələn mədəni baryerlər, nəqliyyat və rabitənin qarşısındakı fiziki baryerlər və müxtəlif tənzimləmə mexanizmlərindən irəli gələn hüquqi baryerlər aiddir.

Tarixi yaddaşımızı işə salsaq, qloballaşmanın dünyada yeni bir proses olmadığını görə bilərik. Müxtəlif dövrlərdə dünyanın önəmli hissəsinin vahid iqtisadi sistemə çevrilmə prosesləri baş vermişdir. Belə ki, tarixdə dünyanın böyük bir hissəsini əhatə edən Roma İmperiyası, Çin İmperiyası, Monqol İmperiyası kimi imperiyalar eyni zamanda da işğal etdikləri əraziləri özlərinin vahid iqtisadi sisteminə qatır, müxtəlif xalqlar arasında qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrin inkişafını təmin edirdilər. Tarixi İpək Yolu keçdiyi bütün ərazilərdəki ölkələr və xalqlar arasında qarşlıqlı əlaqələri mühüm dərəcədə dərinləşdirmiş və onlar arasında vahid iqtisadi münasibətlər sisteminin formalaşmasına səbəb olmuşdur. XV əsrdən başlayaraq “yeni dünya”nın kəşfi və Avropada ticarət kapitalizminin vüsət alması ilə Amerika, Avropa, Asiya və Afrika bazarları arasında qarşılıqlı əlaqələr və inteqrasiya prosesləri görünməmiş dərəcədə artmışdır. Lakin buna baxmayaraq, indiyə qədər dünyanın üç sürətli qloballaşma dalğası yaşadığından danışmaq mümkündür. Bunlar 1870-1914-cü illəri əhatə edən birinci dalğa, 1945-1980-cı illəri əhatə edən ikinci dalğa, 1980-cı ildən başlayaraq müasir dövrdə də davam edən üçüncü dalğadır.

Birinci qloballaşma dalğası (1870-1914) Avropada “sənaye inqilabı” ilə, Şimali Amerika (ABŞ, Kanada), Cənubi Amerika (Argentina, Çili, Uruqvay), Avstraliya, Yeni Zellandiya və Cənubi Afrikada isə zəngin, ancaq az əhalinin yaşadığı yeni ərazilərin dünyaya inteqrasiyası ilə nəticələnmişdir. Bu torpaqlar, əsasən İngiltərədən olmaqla, milyonlarla immiqrant, çox böyük həcmdə xarici investisiyalar cəlb etmiş və dünya üçün ərzaq və xammal istehsalı baxımından yeni imkanlar yaratmışdır. O dövrdə Avropadan sənaye məhsulları idxal edən həmin ərazilər, bunun əvəzində Avropaya çox böyük miqdarda ərzaq və xammal ixrac edərək yüksək sürətli iqtisadi artıma nail olmuşdur. Qloballaşma prosesinin bu dalğasına məhz həmin dövrdə tarif baryerlərindəki azalmalar, yeni texnologiyaların yelkənli gəmiləri buxar gəmiləri ilə əvəzləməsi və dəmiryolunu ortaya çıxarması ilə nəqliyyat xərclərindəki ucuzlaşmalar yol açmışdır. Qloballaşma prosesi əsasən Avropa və Amerikalılar tərəfindən aparılmış və prosesdə aktiv iştirak edən ABŞ kimi ölkələr dünyanın ən zəngin ölkələrinə çevrilmişdir. 1914-cü ildə I Dünya müharibəsinin başlanmasıyla sona çatan birinci dalğa, o dövrdə sənayeləşmiş ölkələrin xarici ticarət həcmini onların ÜDM-lərinin təxminən 12%-ə qədər yüksəltmişdir ki, sonralar bu səviyyəyə yalnız 1970-ci illərdə çatmaq mümkün olmuşdur.

İkinci qloballaşma dalğası (1945-1980) II Dünya müharibəsinin bitməsilə başlamış və təxminən 1980-ci ilə qədər davam etmişdir. Bu dövr, iki dünya müharibəsi arasındakı müddətdə dünyada ortaya çıxan siyasi və iqtisadi böhranların, xüsusilə də 1929-cu ildə ABŞ-da başlayan Böyük Böhranın nəticəsində xarici ticarətə tətbiq edilən ağır məhdudiyyətlərin sonralar aradan qaldırılması və bununla da beynəlxalq ticarətin sürətlə artması ilə xarakterizə edilir. Bu dövrdə nəqliyyat xərcləri daha da aşağı düşmüş və ölkələr əvvəllər tətbiq edilən xarici ticarət baryerlərinin azaldılması istiqamətində əməkdaşlıq etmişdir. İkinci qloballaşma dalğasının ortaya çıxmasında II Dünya müharibəsinin doğurduğu millətçilik qorxusu səbəbindən dünyada yüksəlməkdə olan beynəlmiləlçiliyin rolu da böyük olmuşdur. Bu qloballaşma dalğasında beynəlxalq ticarətin liberallaşdırılması ilə yanaşı, 1946-cı ildən başlayaraq dünyadakı müstəmləkə sistemi ləğv edildi, 1950-ci illərdə regional iqtisadi inteqrasiya birliyi kimi Avropa İqtisadi Birliyi yaradıldı, 1960-cı illərdə transmilli korporasiyalar ortaya çıxaraq dünya iqtisadiyyatında hakim mövqeyə yüksəlməyə başladılar, 1970-ci illərdə isə kapital bazarlarının liberallaşdırılmasına start verildi. Nəhayət, yarandıqları dövrdən (1944-1947-ci illər) indiyə qədər qlobal iqtisadi nizamın əsas memarları olmaqda davam edən Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya BankıTicarət və Tariflər üzrə Baş Saziş və ya indiki Dünya Ticarət Təşkilatının da təməlləri məhz bu dövrdə atılmışdır.

1980-ci ildən başlayaraq müasir dövrümüzdə də davam edən üçüncü qloballaşma dalğası, özünün sürəti, dərinliyi, telekommunikasiya və nəqliyyat sektorlarındakı inqilabi yenilikləri, milli sərhədlər arasındakı əksər baryerlərin aradan qaldırılması yolu ilə kütləvi beynəlxalq kapital axınlarına səbəb olması və dünyanın əksər ölkələrini əhatə etməklə qaçılmaz xarakter daşıması ilə seçilir. Qloballaşmanın sonuncu dalğasının məhz bu xüsusiyyətləri onu bir növ qloballaşma inqilabı kimi də qiymətləndirməyə imkan verir. Həqiqətən də müasir qloballaşma sürəti, miqyası və əhəmiyyətinə görə yalnız sənaye inqilabı ilə müqayisə oluna bilər. Hətta sənaye inqilabı belə təxminən bir əsirlik müddətdə dünyaya yayıldığı halda, müasir qloballaşma inqilabı cəmi 20-30 il ərizndə bütün dünyanı bürümüşdür. Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, II dünya mühasribəsindən sonrakı dövrün ən dərin iqtisadi böhranı olan 2008-2009-cu il qlobal maliyyə və iqtisadi böhranı qloballaşma prosesinin sürətini son ilər müvəqqəti olaraq yavaşlatmışdır.

Bütün inqilablar kimi qloballaşma da ölkələr və millətlər üçün çoxlu imkanlar yaratmaqla yanaşı, çoxlu da təhdidlər doğurur. Ancaq bu imkanlar və təhdidlərin əhatə dairəsi və formaları ilə bağlı insanlar arasında, hətta mütəxəssislər arasında belə bir sıra uzlaşmazlıqlar mövcuddur. Bu baxımdan haqqında ən çox uzlaşmazlığın olduğu suallardan bəziləri bunlardır: Ölkə xaricindən daha ucuz və ya daha keyfiyyətli  mal və xidmət satın almaq naminə ölkədaxili iş yerlərini qurban vermək olarmı? Nə üçün bəzi ölkələrdə əhali zəngin və şişman olduğu halda, bəzilərində çox yoxsul və acdır? Ölkələr arasında iş qüvvəsi axınları bir tərəfdən əməyin daha səmərəli istifadəsinə imkan verir, ancaq digər tərəfdən iş qüvvəsi idxal edən ölkənin aşağı ixtisaslı işçiləri üçün iş yerlərinin itirilməsi və aşağı əmək haqqı, bir çox hallarda da iş qüvvəsi ixrac edən ölkələr üçün “beyin axını” kimi zərərli nəticələr doğurmurmu? Maliyyənin qloballaşması və kapitalın hərəkətinin sərbəstləşdirilməsi bir tərəfdən dünya üzrə kapitaldan daha səmərəli istifadə, fərdlər və firmalar üçün yüksək mənfəət və risqin diversifikasiyası imkanları yaradır, ancaq digər tərəfdən dövri olaraq qlobal maliyyə böhranları doğurmaqla (məs. 1997-ci il Asiya, 2008-2009-cu il ABŞ) xüsusilə də inkişaf etməkdə olan ölkələrə ciddi mənfi təsirlər göstərmirmi? Neft və digər mineral resurslar, su resursları həqiqətənmi artıq tükənmişdir? Dünya iqlim fəlakətinə doğrumu gedir?

Qloballaşmanın yaratdığı təhdidlər, onu dünyadakı bir sıra humanitar və ekoloji problemlərin səbəbkarı kimi görən anti-qloballaşma hərəkatının 1990-cı illərdən başlayaraq, güclənməsinə səbəb olmuşdur. Bu hərəkat qloballaşmanı, humanitar və ekoloji mənafelərin şirkət (əsasən də transmilli korporasiyalar) mənafelərinə qurban verilməsi, dünyada yoxsulluğun dərinləşməsi, kasıb ölkələrdə uşaq əməyindən istifadənin geniş yayılması, zəngin ölkələrdə iş yerlərinin itirilməsi və əmək haqqlarının aşağı salınması, ətraf mühitin çirkləndirilməsi və iqlim dəyişiklikləri kimi problemlərdə günahlandırır.

Qloballaşma əleyhdarlarının əsas arqumentlərindən biri də bu prosesin heç də təbii proses olmadığı, əsasən Qərb ölkələri tərəfindən idarə olunan, onların mənafelərinə cavab verən bir qlobal sistemin formalaşdırılması məqsədi daşıdığı, başqa sözlə qloballaşma deyil, bir növ qloballaşdırma prosesi olduğudur. Hətta bəzi iqtisadçılar bu prosesi fizikada olduğu kimi sıx (ağır) kütlənin yüngül kütləyə doğru hərəkət etməsi və ya onu təzyiqi altında saxlaması qaydasına oxşadırlar. Necə ki, ortadan ikiyə bölünmüş hovuzda dolu olan hissədən boş olan hissəyə doğru bir təzyiq yaranırsa və aradakı maneə qaldırıldıqda dolu hissədən boş hissəyə doğru böyük bir axın baş verirsə, bu gün dünyada baş verən qloballaşma prosesi də bundan fərqli deyildir. Belə ki, istehsal həcmi, kapital yığımı, texnoloji üstünlük, mədəni dərinlik və hərbi güc baxımından zəif inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdən qat-qat öndə olan inkişaf etmiş ölkələr qloballaşma nəticəsində bu ölkələrə doğru böyük bir təzyiq yaradırlar. Elə buna görə də bir çoxları qloballaşmanı Amerikanlaşdırma və Qərbliləşdirmə prosesi kimi də qələmə verir.

Qloballaşma əleyhdarlarının çox istifadə etdiyi digər bir arqument də ondan ibarətdir ki, bu proses nəticəsində ölkələr arasında qarşılıqlı iqtisadi asılılıq dərinləşir, bu isə bir ölkədə baş verən hər hansı iqtisadi problemin sürətlə dünyaya yayılmasına səbəb olur. Şübhəsiz ki, qloballaşma prosesi davam etdikcə, ölkələr arasında iqtisadi inteqrasiya da güclənir və bu da qarşılıqlı iqtisadi asılılığı artırır. Başqa sözlə desək, ölkələr arasında qarşılıqlı iqtisadi asılılığın səviyyəsi elə bir növ iqtisadi qloballaşmanın da səviyyəsini ifadə edir.

Bəs iqtisadi qloballaşmanın səviyyəsini müəyyən edərkən konkret olaraq, hansı göstəricilərdən istifadə edilir? İqtisadçılar istər ayrı-ayrı iqtisadiyyatların qloballaşma səviyyəsini, istərsə də bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının qloballaşma səviyyəsini müəyyən etmək üçün adətən 3 kriteriyadan istifadə edirlər: ticarət axınları, kapital axınları, iş qüvvəsi axınları.

Ticarət axınları üçün ən çox istifadə edilən göstərici xarici ticarət dövriyyəsinin ümumi istehsal həcmindəki payıdır. Bu göstərici ölkə iqtisadiyyatı səviyyəsində hesablandıqda, iqtisadiyyatın açıqlıq indeksini ifadə edir və aşağıdakı kimi hesablanır:

Açıqlıq indeksi = (İxrac +İdxal) ÷ ÜDM

Xarici ticarət dövriyyəsinin ümumi istehsal həcmindəki payı qlobal səviyyədə hesablandıqda isə qlobal ixracın Ümumi Dünya Məhsulundakı payı göstəricisindən istifadə edilir.

Kapital axınları üçün geniş edilən göstəricilər xarici investisiyaların, çox vaxt da birbaşa xarici investisiyaların Ümumi Daxili Məhsulda və Ümumi Dünya Məhsulundakı payı göstəriciləridir.

İş qüvvəsi axınları üçün isə emiqrantimmiqrantların cəminin əhalinin orta illik sayındakı payı göstəricilərindən istifadə edilir. Bu ölkə səviyyəsində hesablandıqda, emiqrantların və immiqrantların cəminin ölkənin orta illik əhali sayındakı payı göstəricisindən, qlobal səviyyədə hesablandıqda isə immiqrantların qlobal sayının əhalinin orta illik qlobal sayındakı payı göstəricisindən istifadə edilir.

Hazırda dünyada bir sıra qurumlar tərəfindən qloballaşma, xüsusilə də iqtisadi qloballaşma səviyyəsi ölçülür və bunlar arasında ən geniş yayılmışı KOF İsveçrə İqtisadiyyat İnstitutu tərəfindən nəşr edilən KOF Qloballaşma İndeksidir. İndeks iqtisadi, sosial və siyasi qloballaşma alt indekslərindən ibarətdir. Şəkil 1-dən göründüyü kimi son 30-40 il ərzində dünya üzrə qloballaşma indeksi davamlı şəkildə yüksəlir və bu meyl iqtisadi, sosial və siyasi qloballaşma alt-indeksləri üçün də xarakterikdir. Təqdim edilən şəkildə diqqəti çəkən digər bir məqam isə iqtisadi qloballaşma alt indeksinin göstərilən dövr ərizində həm qloballaşma indeksindən, həm də onun digər alt-indekslərindən daim yüksək olmasıdır. Bu bir daha göstərir ki, qloballaşma prosesində iqtisadi qloballaşma aparıcı mövqeyə malikdir.

Şəkil 1. Dünya üzrə qloballaşma indeksi 1

Mənbə: KOF Index of Globalization 2017, KOF Swiss Economic Institute.

Şəkil 2-də qloballaşma indeksi üzrə dünya xəritəsi də təqdim edilmişdir. Xəritədən görünür ki, ən çox qloballaşmış ölkələr əsasən inkişaf etmiş ölkələrdən təşkil olunan İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına (OECD) üzv ölkələr olduğu halda, ən az qloballaşmış ölkələr əsasən Afrika, Latın Amerikası, Cənubi və Cənubi-Şərqi Asiyada yerləşən inkişaf etməkdə olan ölkələrdir.

Şəkil 2. Dünya üzrə qloballaşma xəritəsi

2

Mənbə: KOF Index of Globalization 2017, KOF Swiss Economic Institute.

Beləliklə, bu gün qloballaşma haqqında müxtəlif uzlaşmazlıqlar olsa da, onun zəruriliyi və qaçılmazlığı da bir həqiqətdir. Zəruridir, ona görə ki, dünyada kapital və iş qüvvəsindən istifadədə, başqa sözlə, mal və xidmətlərin istehsalında səmərəliliyi artırır, qaçılmazdır, ona görə ki, qlobal proses olduğundan heç bir ölkə ondan kənarda qala bilmir. Ancaq o da həqiqətdir ki, bu gün qloballaşmanın dayanıqlı, humanist və ədalətli prosesə çevirilməsi naminə qlobal əməkdaşlığa daha çox ehtiyac vardır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
İqtisadi gündəm

ABŞ iqtisadiyyatında lobbiçilik

Yaxud necə olur ki, milyarder Buffet katibəsindən daha az vergi ödəyir?

Dərs dediyim universitetdə hər semestr tələbələrimə verdiyim tövsiyələrdən biri də müasir iqtisadiyyatın, xüsusilə də qlobal iqtisadiyyatın işləmə mexanizmini daha dolğun dərk etmələri üçün ABŞ iqtisadiyyatını çox yaxşı öyrənmələridir. Hər dəfə də bu fikrimi ABŞ-ın dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı olması, dünya iqtisadiyyatının başlıca innovasiya mənbəyi rolunda çıxış etməsi, mövcud beynəlxalq iqtisadi nizamın əsas qurucusu olması kimi amilləri sadalayaraq əsaslandırmağa çalışıram.

Tələbələrimizə bu tövsiyəni versək də, onu da etiraf etməliyik ki, Azərbaycan iqtisadçılarının da ən az tədqiq etdikləri mövzulardan biri ABŞ iqtisadiyyatıdır. Bu gün  ABŞ iqtisadiyyatı ilə bağlı Azərbaycan dilində yazılmış elmi və ya kütləvi əsərlərə rast gəlmək çətin olmaqla yanaşı, tərcümə əsərlər də demək olar ki, yox dərəcəsindədir.

Bilindiyi kimi ABŞ iqtisadiyyatı, kapitalizm, demokratiya və hüquq olmaqla üç başlıca institutun, başqa sözlə, “sacayaqlar”ın üzərində dayanır. Bu ölkədə hər üç institut bir-birini şərtləndirir və biri digərinin hesabına inkişaf edir. Bu gün ABŞ iqtisadiyyatını, onun işləmə mexanizmini daha yaxşı anlamaq, bu iqtisadiyyatın özünəməxsus bir sıra cəhətlərini, o cümlədən də lobbiçilik fəaliyyətləri və onların iqtisadiyyatdakı rolunu daha dərindən öyrənməkdən keçir. Lobbiçilik fəaliyyətləri, nəinki ABŞ iqtisadiyyatının və ya kapitalizminin, eyni zamanda ABŞ demokratiyasının və hüquq sisteminin də xarakterini anlamağa imkan verən başlıca cəhətlərdən biridir.

Lobbiçilik (ing. lobbying), ödəniş əsasında müəyyən maraq qruplarını təmsil edən fərdlərin və ya şirkətlərin həmin qrupların maraqlarına uyğun olaraq, dövlət məmurlarının və ya dövlət qurumlarının verdiyi qərarlara təsir göstərmə cəhdidir. Lobbiçiliyi həyata keçirənlərə də lobbiçi (ing. lobbyist) deyirlər. “Lobbiçilik” sözünün mənşəyi, parlamentlərin dəhlizləri ilə bağlıdır. Belə ki, lobbiçilər fəaliyyətlərini müştərilərinin maraqları naminə əsasən parlament üzvlərinə parlamentlərin dəhlizlərində təsir göstərmək yolu ilə həyata keçirdiklərindən zaman keçdikcə bu fəaliyyətlər də ingiliscə “dəhliz” (ing. lobby) sözünə uyğun olaraq lobbiçilik adlandırılmışdır.

ABŞ-da lobbiçilik fəaliyyəti qanuni fəaliyyətdir və yerli hökumətlərdən fedreal hökumətə qədər dövlət idarəetməsinin bütün mərhələlərində mövcuddur. Bu ölkədə 1971-ci ildə qeydiyyata düşmüş lobbiçilik şirkətlərinin sayı 175 olduğu halda, hazırda bu say 14000-ə yaxınlaşmışdır. Həmin şirkətlər ABŞ Konqresi üzvlərinə təsir göstərmək üçün hər il təxminən 3,5 milyard dollar məbləğində pul xərcləyirlər. Lobbiçilər Konqres üzvlərinin onların müştərilərinin maraqları yönündə səs vermələrinə nail olmaq üçün günboyu Konqres dəhlizlərində aktiv çalışırlar. Lobbiçilərin əksəriyyəti hüquqşünaslardan, keçmiş Konqres üzvlərindən, senatorlardan və dövlət məmurlarından ibarət olur.

Bu gün ABŞ-da demək olar ki, bütün iqtisadi sektorların lobbiçiliyini edən lobbiçilik şirkətləri və ya şəxslər mövcuddur. Ən güclü lobbiçilər, böyük iqtisadi sektorların, xüsusilə də neft, kənd təsərrüfatı, əczaçılıq və müdafiə sektorlarının lobbiçiləri sayılır. Neft sektoru lobbiçiləri daha çox dövlətdən subsidiyalar və digər imtiyazlar əldə etməyə çalışır. Kənd təsərrüfatı sektoru lobbiçiləri daha çox böyük fermərlərə xidmət edir. Əczaçılıq sektoru lobbiçiləri çox vaxt dərman qiymətlərinin yüksək səviyyədə saxlanılması üçün lobbiçilik edirlər. Müdafiə sektoru lobbiçiləri isə dövlətin daha çox silah və digər hərbi məhsullar satın almasına çalışırlar.

ABŞ-da sağlamlığın təmin edilməsi, ekologiyanın qorunması, təhsilin inkişafı, cinsi və irqi ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması kimi istiqamətlərdə çalışan lobbiçilər də mövcuddur, ancaq bu lobbiçilər digərləri ilə müqayisədə elə də böyük gücə malik deyildir. Çünkü iqtisadi gücü əlində tutan zəngin təbəqə daha çox birbaşa öz maraqlarının reallaşmasına xidmət edən lobbiçilik fəaliyyətlərini maliyyələşdirməyə üstünlük verirlər.

Əslində qanunvericilik lobbiçilərin məmurları və ya Konqres üzvlərini ələ almasına icazə vermir. Lobbiçilərin işi sadəcə qərar qəbul edəcək bu şəxsləri məlumatlandırmaq və inandırmaqdır. Onlar təmsil etdikləri müştərilərinin maraqlarını qorumaq məqsədilə qərar qəbul edəcək məmurlara və ya Konqres üzvlərinə sadəcə müvafiq problemlə bağlı məlumat verməli, bununla da onların düzgün qərar qəbul etmələrinə kömək etməlidirlər.

ABŞ-da lobbiçilik, qanunverciliklə icazə verilən normal fəaliyyət kimi qəbul olunsa da, təcrübədə bir sıra fəsadlarının olduğu da açıqdır. Bu fəsadlar ilk növbədə ABŞ-da siyasətin maliyyələşdirilməsi mexanizmlərindən irəli gəlir. Belə ki, ABŞ-da seçki kampaniyaları çox böyük məbləğdə pullar tələb edir və bu pulları namizədin və ya onun partiyasının verməsi əksər hallarda mümkünsüdür. Ona görə də maliyyələşmə əsasən ianələr yolu ilə təmin edilir. Bu ölkədə lobbiçilik şirkətləri ayrı-ayrı siyasətçilərin seçki kompaniyalarını maliyyələşdirmək üçün ianələr verə bilirlər və bu qanunvericiliklə qadağan edilmir. Siyasətçilər onların seçki kampaniyasına hansı lobbiçilərin nə qədər ianə verdiyini və bu lobbiçilərin hansı iqtisadi sektorların və böyük şirkətlərin maraqlarını təmsil etdiklərini də yaxşı bilirlər. Belə olduğu təqdirdə, həmin siyasəçilərin fəaliyyətlərində bu lobbiçilərin və onların təmsil etdiyi iqtisadi qrupların maraqlarını nəzərə almamaları demək olar ki, mümkün deyildir.

Digər tərəfdən, lobbiçilik kifayət qədər gəlirli iş olduğundan əksər siyasətçilər və ya məmurlar sonradan lobbiçilik şirkətlərində çalışmağa böyük həvəs göstərirlər. Məsələn, ABŞ-da hər hansı bir keçmiş konqresmen hər hansı bir lobbiçilik şirkətində çalışaraq lobbiçilik edərsə, konqresmen olduğu dövrdə əldə etdiyi gəlirdən qat-qat daha çox gəlir əldə etmək imkanı var. Belə olduğu təqdirdə də, siyasətçilər və ya məmurlar sonradan lobbiçilik şirkətlərində iş tapmaqda çətinlik çəkməmək üçün əsasən bu şirkətlərin maraqlarını nəzərə almağa çalışırlar.

Göründüyü kimi, ABŞ-da dövlətin aldığı iqtisadi qərarlara zəngin təbəqə böyük təsir imkanına malikdir və təcrübə göstərir ki, alınan qərarlar da əsasən bu təbəqənin maraqlarına xidmət edir. Məsələn, Filip Kotler “Kapitalizmlə üzləşmək” adlı kitabında (2015) qeyd edir ki, zənginlərdən alınan vergilərin artırılması qərarının ABŞ Konqresindən keçməsi demək olar ki, mümkün deyildir. Çünkü Konqres üzvləri seçki kampaniyalarını əsasən zənginlərin verdiyi ianələr hesabına maliyyələşdirirlər, zənginlər isə mümkün qədər az vergi verməyi sevirlər.

Nəticədə nə baş verir? O baş verir ki, məsələn, ABŞ-da Warren Buffet kimi zənginlərin kapital gəlirlərinə tətbiq edilən verginin dərəcəsi, onun katibəsinin əmək haqqına tətbiq edilən verginin dərəcəsindən aşağı ola bilir. Hətta Buffet, bir dəfə bundan xəcalət çəkdiyini ifadə etsə belə…

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
İqtisadi gündəm

Filip Kotler belə mərhəmətli kapitalizm axtarışındadırsa…

Kapitalizmin, ortaya çıxdığı gündən bu tərəfə bütün alternativlərinə qalib gələrək, dünyanın əsas iqtisadi sisteminə çevrildiyi şübhəsizdir. Eyni zamanda bu iqtisadi sistemi fasiləsiz şəkildə tətbiq edən ölkələrin adambaşına düşən gəlirlərinin 100-200 ABŞ dolları səviyyəsindən bu günkü 30-100 min ABŞ dolları səviyyəsinə çatdığı və digər ölkələrlə müqayisə edilməyəcək dərəcədə yüksək rifaha nail olduqları da inkarolunmaz həqiqətdir. Amma buna baxmayaraq, kapitalizm hər zaman tənqidlərə məruz qalmışdır. Tənqidçilərin bəziləri kapitalizmə tamamilə alternativ iqtisadi sistem axtarışlarında olmuş, bəziləri isə bu sistemi təkmilləşdirmə istiqamətində düşünmüşdür. Təcrübə göstərir ki, bu günə qədər kapitalizmin bütün rəqiblərini üstələyərək, əsas iqtisadi sistem kimi çıxış etməsi, məhz onu təkmilləşdirmə istiqamətində ortaya qoyulan ideya və baxışlara borcludur.

Kapitalizmə yönəlmiş tənqidlərin hər dəfə maliyyə və iqtisadi böhranlardan sonra daha da intensiv xarakter aldığını görmək çətin deyildir. 2009-cu il qlobal iqtisadi böhranından sonra da bu istiqamətdə çoxlu sayda tədqiqatlar aparıldı, böhrandan çıxış yollarına və bütövlükdə kapitalist sistemin mövcud yetərsizliklərinə həsr edilmiş çoxlu sayda əsərlər ortaya qoyuldu. Bu əsərlər arasında birisi var ki, əslində dünyada çox böyük  rezonans doğurmalı olduğu halda, layiq olduğu diqqətdən kənarda qaldı. Fikrimcə, bunda əsərin yazarının, kapitalizmin qlobal güclərinin hər zaman arxalandığı çox nüfuzlu müəlliflərdən biri olmasının da payı az deyil. Həqiqətən də kapitalizm bu dəfə çox ciddi ideoloqlarından biri tərəfindən və çox ciddi şəkildə tənqid edilirdi. Bizim ölkəmizdə isə demək olar ki, bu kitabdan bəhs edən olmadı. Kapitalizmin hər hansı formada tənqidi ürəklərinə “yağ” kimi yayılan iqtisadçılar arasında belə bu əsər demək olar ki, müzakirə mövzusuna çevrilmədi.

Kapitalizmlə üzləşmək: problemli bir iqtisadi sistem üçün real həllər” (Confronting Capitalism: Real Solutions for a Troubled Economic System) adlı qeyd edilən kitab, “müasir marketinqin atası” kimi tanınan məşhur iqtisadçı Filip Kotler tərəfindən 2015-ci ildə qələmə alınmışdı. Kitab, kapitalizmlə bağlı mövcud tənqidi baxışların sistemli təqdimatı olmaqla yanaşı, həmçinin də Filip Kotlerin bu iqtisadi sistem haqqındakı konkret tənqidi fikirlərini və onun təkmilləşdirilməsi üçün irəli sürdüyü tövsiyələri özündə birləşdirən təsirli bir əsərdir. Təsadüfi deyil ki, “Financial Times” qəzeti Filip Kotlerin bu əsəri haqqında belə yazır: “Kapitalizmin tənqidi ilə bağlı bir problemimiz yoxdur. Ancaq tənqidçi Filip Kotlerdirsə, kapitalizm papağını qarşısına qoyub düşünməyə məcburdur!

Kotler, elə kitabının giriş hissəsində hər hansı bir ölkədə vətəndaşların “vəhşi kapitalizm”, “mərhəmətli kapitalizm” və “qatı sosializm” olmaqla üç müxtəlif iqtisadi sistemdən birini seçə biləcəklərini, özünün isə orta mövqedə dayanan “mərhəmətli kapitalizm”ə üstünlük verdiyini bəyan edir. O, belə bir kapitalizmə mövcud kapitalist sistemin qüsurlarını aradan qaldırmaqla nail oluna biləcəyini ifadə edir və bu sistemin düzəldilməli olan aşağıdakı 14 qüsurunu göstərir:

  1. Baş alıb gedən edən yoxsulluğu həll edə bilmir.
  2. Gəlir və rifahın bölgüsündə ədalətsizliyi gücləndirir.
  3. Milyardlarla işçiyə keçimlərinə yetəcək qədər əmək haqqı ödəmir.
  4. Getdikcə artan avtomatlaşdırma prosesləri qarşısında insanlar üçün kifayət qədər məşğulluq imkanları yaratmır.
  5. Şirkətlərə, fəaliyyətlərinin yol açdığı sosial problemlərin əvəzini ödətmir.
  6. Qanunvericilikdəki boşluqlardan istifadə edərək ətraf mühitə və təbii resurslara ziyan vurur.
  7. İqtisadi dalğalanmalara və qeyri-sabitliyə yol açır.
  8. Fərdiyyətçiliyi və şəxsi maraqları cəmiyyətin maraqlarından üstün tutur.
  9. İstehlakçıların borclanmasını təşviq edərək istehsal yönümlü iqtisadiyyat əvəzinə maliyyə yönümlü iqtisadiyyatı dəstəkləyir.
  10. Siyasətçilərin və şirkətlərin maraqlarını birləşdirərək xalqın böyük əksəriyyətinin maraqlarını arxa plana atmalarına imkan verir.
  11. Uzunmüddətli investisiya planlaşdırması əvəzinə qısamüddətli mənfəət planlaşdırmasını dəstəkləyir.
  12. Məhsulun keyfiyyəti, təhlükəsizlik, dürüst reklam, rəqabətin qarşısını alan davranışlarla bağlı tənzimləmələrə ehtiyacı var.
  13. Yalnız ÜDM-nin artımına əhəmiyyət verir.
  14. İctimai dəyərlərin və xoşbəxtliyin də bazar tarazlığında nəzərə alınmasına ehtiyac var.

Kotlerin qeyd olunan qüsurlarla bağlı təhlilləri, həm dünya, həm də ABŞ üzrə mövcud mənzərəni aydın şəkildə təqdim etməsi və oxucuları müvafiq nəticələr çıxarmağa sövq etməsi baxımından qiymətlidir. Kitabdakı faktlara və faktlar əsasında aparılan təhlillərə nəzər yetirdikdə, ABŞ cəmiyyətinin və iqtisadiyyatının bir sıra parametrlər üzrə dünyadakı mövcud yüksək imicinə heç də adekvat olmadığını da açıq şəkildə görmək mümkündür.

Hesab edirəm ki, iqtisadi islahatların gün keçdikcə daha da dərinləşdiyi ölkəmizdə, cəmiyyətimizin bu tipli müzakirələrdən kənarda qalması yolverilməzdir. Belə kitablar sürətlə ana dilimizə tərcümə edilməli, müvafiq elm və təhsil müəssisələrimizdə onların müzakirələri keçirilməlidir. Kapitalist sistemin ən qatı ideoloqları belə bu gün bu sistemi tənqid edərək, onun təkmilləşdirmə yollarını tapmağa çalışırlarsa, bizim də bu müzakirələri müasir iqtisadiyyat quruculuğu prosesində nəzərə almağımız zərurdir. Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı, Dünya Ticarət Təşkilatı kimi qurumlar önəmli qurumlardır. Ölkələrin bu qurumlarla əməkdaşlıq etməsi də önəmlidir. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, çox vaxt müasir kapitalizmin “qalaları” adlandırılan bu qurumlar, onlar üçün əvvəlcədən yazılmış prinsiplər əsasında, müəyyən edilmiş dəyərlər əsasında fəaliyyət göstərirlər və ölkələrə təqdim etdikləri reseptlər də bu prinsip və dəyərlərə söykənir. Dünyada isə alternativ ideyalar, baxışlar, reseptlər çoxdur. Sadəcə bütün bunları öyrənmək, təhlil etmək və ölkə üçün düzgün nəticələr çıxarmaq lazımdır. Bu isə ilk növbədə biz iqtisadçıların işidir…

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
İqtisadi gündəm

Qumdan “çip” istehsal edən iqtisadiyyatı necə qurmalı?

Yaxud bilik iqtisadiyyatına keçidin zəruri şərtləri haqqında

XX əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq elektronlaşmada və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarında ortaya çıxan inqilabi yenilikləri, onların sürətlə iqtisadiyyata tətbiqini və xidmətlər sektorunun ciddi şəkildə yüksəlişini nəzərə alan elm adamları dünya iqtisadiyyatının inkişafındakı bu yeni mərhələni müxtəlif terminlərlə ifadə etməyə başladılar. Bu terminlərdən biri də Peter Drucker tərəfindən populyarlaşdırılan “bilik iqtisadiyyatı” terminidir (ing. knowledge economy və ya knowledge based economy). Bilik iqtisadiyyatı, dünya iqtisadiyyatının bu yeni inkişaf mərhələsində, yaradılan hər bir əlavə dəyərin daha çox bilikdən istifadəyə əsaslanmasını, başqa sözlə iqtisadi fəaliyyətlərin getdikcə xammaltutumlu, əməktutumlu, enerjitutumlu olmaqdan çıxaraq daha çox biliktutumlu olmasını ifadə edir.

Müasir iqtisadiyyatda bilik, yaradılan əlavə dəyərin başlıca mənbəyi olduğu kimi rəqabət gücünü də təmin edən əsas amildir. Artıq dünyada ucuz xammala, ucuz əmək ehtiyatlarına əsaslanan iqtisadiyyatlar, biliyə, yüksək texnologiyaya əsaslanan iqtisadiyyatlar qarşısında rəqabət etməkdə çətinlik çəkirlər. Bir qədər obrazlı ifadə etsək, bu gün qumu yalnız tikinti materialı kimi istifadə edən təbii resurslara əsaslanan iqtisadiyyatlar yoxsul, qumu şüşə istehsalında istifadə edən sənayeləşmiş iqtisadiyyatlar orta gəlirli, qumu “çip” istehsalında (“çip”lər qumdan alınan silikondan hazırlanır) istifadə edən biliklərə əsaslanan iqtisadiyyatlar isə zəngin iqtisadiyyatlardır.

Biliyə əsaslanan iqtisadi fəaliyyətlər daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların istehsalına, daha yüksək məhsuldarlığa imkan verdiyindən, ölkələrin də sürətlə zənginləşməsinə səbəb olurlar. Bu gün pambıq, pomidor kimi məhsullar istehsal edən iqtisadiyyatlar ilə mobil telefon, mikroprosessor kimi məhsullar istehsal edən iqtisadiyyatların məhsuldarlıq səviyyələri arasındakı fərqin uçurum olduğuna yəqin ki, heç kim etiraz etməz. Bir son model “i-phone” markalı telefonu idxal etmək istəyən pomidor istehsalçısı bir ölkənin nə qədər pomidor ixrac etməli olduğunu və buna nə qədər vaxt və əmək sərf etməli olduğunu düşündükdə, hesab edirəm ki, məsələ kifayət qədər aydın olur.

Şübhəsiz ki, zamanla iqtisadi fəaliyyətlərin xarakteri dəyişsə də, məqsədi heç vaxt dəyişmir. Bilik iqtisadiyyatında da iqtisadi fəaliyyətlərin məqsədi daha yüksək iqtisadi artıma nail olaraq əhalinin həyat səviyyəsini daha da yüksəltməkdir. Biliyin strateji məhsula çevrildiyi bilik iqtisadiyyatında iqtisadi artımın da əsas mənbələri kimi insan kapitalı və texnologiya çıxış edir. Elmə və təhsilə qoyulan investisiyalar yeni biliklər və yüksək insan kapitalı doğurur, bunlar innovasiyalara (texnologiyalar) və onların iqtisadiyyata tətbiqinə imkan verir, sonuncu iqtisadi artımı sürətləndirir, daha yüksək iqtisadi artım da elmə və təhsilə daha çox investisya qoymağa şərait yaradır. Göründüyü kimi bilik iqtisadiyyatında elm və təhsilin inkişafı ilə iqtisadi artım arasında belə bir zəncirvari əlaqə mövcuddur. Onun üçün də resurslar hesabına iqtisadi artım əldə edən ölkələr bilik iqtisadiyyatına keçidi təmin etmək üçün tədricən elmə və təhsilə investisiyaları artıraraq bu zəncirvari əlaqənin qurulmasına nail olmağa çalışmalıdırlar.

Bilik iqtisadiyyatında dövlətin də artan rolu var. Belə ki, dövlət ilk növbədə özəl sektorun təkbaşına öhdəsindən gələ bilməyəcəyi təhsil müəssisələrinin, tədqiqat universitetlərinin, texno-parkların, bir sözlə yüksək keyfiyyətli milli təhsil və innovasiya sistemlərinin formalaşdırılmasında aktiv iştirak etməli, onların yaratdığı innovasiyalar və insan kapitalı ilə iqtisadiyyatın ehtiyacları arasındakı koordinasiyanın pozulmasına yol verməməlidir.

Dövlətin etməli olduğu digər bir iş də azad bazar mexanizminin qaydalarını qəbul etmək və onların icrasına nəzarət etməkdir. Bu qaydalar bir tərəfdən rəqabəti, təşəbbüskarlığı, yaradıcılığı, yenilikçiliyi təşviq etdiyi halda, digər tərəfdən də haqsız rəqabətin qarşısını almalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bilik iqtisadiyyatı həm də yaradıcı iqtisadiyyatdır. Yaradıcılıq fəaliyyətləri isə azad rəqabət mühitini, eləcə də intellektual mülkiyyət hüquqlarının ciddi şəkildə qorunmasını tələb edir.

Qeyd edilənlərlə yanaşı, dövlət makroiqtisadi vəziyyətin stabilliyini də təmin edə bilməlidir. Çünkü bilik iqtisadiyyatı getdikcə iqtisadi qloballaşmanı daha da dərinləşdirir və nəticədə iqtisadiyyatların açıqlıq səviyyəsinin mühüm dərəcədə yüksəldiyi qlobal iqtisadiyyat şəraitində makroiqtisadi mühitinin dayanıqlığını təmin etmək də çətinləşir. Bu isə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çevik makroiqtisadi siyasətə ehtiyacı artır.

Göründüyü kimi, qumdan “çip” istehsal edən iqtisadiyyatı qurmaq, yüksək innovasiyalar və insan kapitalı doğuran elm və təhsil investisiyalarından, təşəbbüskarlığı və innovativ fəaliyyətləri stimullaşdıran və göz bəbəyi kimi qoruyan hüquq sisteminin formalaşmasından və  əlverişli makroiqtisadi mühiti təmin edən çevik makroiqtisadi siyasətdən keçir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
İqtisad

İqtisadçı kimdir və nə işlə məşğuldur?

Yaxud iqtisadçı peşəsinin seçimində və iqtisadçı hazırlığında nəzərə alınmalı olan əsas  məqamlar…

Bu gün Azərbaycanda 50-dən çox ali təhsil müəssisəsi var və bunların əksəriyyətində ya birbaşa iqtisadçı kadrlar hazırlanır, ya da hazırlanan kadrlara iqtisad dərsləri tədris edilir. Ölkədə hər il yüzlərlə abituriyent gələcəyin iqtisadçısı olmaq məqsədilə ali məktəblərə daxil olur, yüzlərlə iqtisadçı da bu ali məktəblərdən məzun olaraq əmək bazarına qoşulur. Heç şübhəsiz ki, bütün bu proseslərdə hər kəsi maraqlandıran əsas cəhət keyfiyyətdir. Başqa sözlə, iqtisadçı peşəsini seçənlər, nə qədər keyfiyyətli seçim edirlər və onlar nə qədər keyfiyyətli yetişdirilirlər? Fikrimizcə, bu proseslərdə keyfiyyətin təmin edilməsi, ilk növbədə ölkədə iqtisadçı olmaq istəyənlərin və onları yetişdirmək iddiasında olanların iqtisadçı peşəsinin tələbləri haqqında yetərli biliklərə sahib olmasından və bu tələbləri nəzərə almasından asılıdır. Bu baxımdan iqtisadçının kim olduğu, nələri bilməli və bacarmalı olduğu və nələrlə məşğul olduğu cavablandırılmalı olan başlıca suallar kimi qarşıya çıxır.

İqtisadçının (“economist”) kim olduğu sualına qısa və ümumi şəkildə, “iqtisadın bilicisi”, “iqtisad eksperti” kimi cavablar vermək mümkündür. İqtisadi lüğətlərdə də bu suala verilən cavablar təxminən bu şəkildədir. İqtisad, iqtisadiyyatı öyrənən elm olduğundan, iqtisadın bilicisi olan iqtisadçı da məhz bu elmin imkanlarından istifadə edərək iqtisadiyyatı, iqtisadi hadisə və prosesləri öyrənən şəxsdir. Bu baxımdan iqtisadçı iki başlıca funksiyanı yerinə yetirir:

  1. İqtisadi hadisə və prosesləri düzgün qiymətləndirərək, onların adekvat izahını vermək;
  2. İqtisadi proseslərin gələcək inkişafı ilə bağlı mümkün ölçüdə tutarlı proqnozlar hazırlamaq.

İqtisadçının funksiyalarını yerinə yetirməsi üçün sadəcə iqtisadı bilməsi yetərlidirmi? Bu suala ən yaxşı cavabın böyük iqtisadçı John Maynarda Keynes tərəfindən verildiyini düşünürəm. Belə ki, Keynes, müəllimi Alfred Marshallın vəfatı münasibəti ilə 1924-cü ildə “Economic Journal”da [No.34(135)] qələmə aldığı məşhur yazısında bir növ iqtisadçının ideal modelini təqdim edir: “Usta iqtisadçı, nadir rast gəlinən bacarıq kombinasiyasına sahib olmalıdır. İqtisadçı, müəyyən dərəcəyə qədər riyaziyyatçı, tarixçi, dövlət xadimi və filosof olmalıdır. O, simvolları anlamalı və onları nitqindəki sözlərə çevirməlidir. Xüsusi olanı ümumi baxımdan düşünməli, həmin düşünmə prosesində abstrakt və konkret olana toxunmalıdır. O, gələcək hədəflər üçün keçmişin işığında bu günü öyrənməlidir. Bəşəriyyətin təbiəti və ya qurumlarının hər hansı bir hissəsi onun maraq dairəsindən tamamilə kənarda qalmamalıdır. O, sinxron bir ruh şəklində həm məqsəd sahibi, həm də bitərəf olmalıdır; bir sənətkar kimi soyuqqanlı və dürüst, bəzən isə bir siyasətçi qədər dünyaya yaxın.

Göründüyü kimi əgər söhbət iqtisadçının funksiyalarını yüksək səviyyədə yerinə yetirməsindən gedirsə, başqa sözlə usta iqtisadçı olmasından gedirsə, heç şübhəsiz ki,  ona yalnız iqtisadı bilmək yetməyəcəkdir. Keynesin göstərdiyi kimi, yaxşı iqtisadçı iqtisadla yanaşı, riyaziyyatı, tarixi, fəlsəfəni, filologiyanı, politologiyanı və digər sosial elmləri bilməlidir. Xüsusilə, sosial proseslərin kompleks xarakter daşıdığı müasir dövrdə, iqtisadçının iqtisadı digər sosial elmlərdən təcrid edilmiş şəkildə öyrənməsi böyük xətadır. Bu gün tarixi bilməyən iqtisadçının etibarlı iqtisadi proqnozlar verməsi, sosiologiya və psixologiyanı bilməyən iqtisadçının iqtisadi gözləntiləri və iqtisadi subyektlərin davranışlarını düzgün təhlil etməsi, politologiyanı bilməyən iqtisadçının iqtisadi siyasət tədbirlərinə obyektiv yanaşması, hüquq bilməyən iqtisadçının real iqtisadi siyasət tövsiyələri verməsi və.s demək olar ki, mümkün deyildir.

İqtisadçı peşəsi, hüquqşünaslıq, mühəndislik, həkimlik kimi peşələrdən fərqli olaraq, əksər ölkələrdə konkret qanunlarla tənzimlənmədiyindən (məsələn, Braziliya bu baxımdan istisnadır və iqtisadçı peşəsi 13 avqust 1951-ci ildə qəbul edilmiş 1411 saylı ayrıca qanunla tənzimlənir) bu peşə qarşısında geniş yayılmış formal tələblər də yoxudr. Amma buna baxmayaraq, ABŞ Əmək Statistikası Bürosu tərəfindən təsbit edilən tələblər mövzu ilə bağlı ədəbiyyatlarda geniş istifadə edilir. Həmin Büronun “Peşələrə Baxış Sorğu Kitabı”nın (“Occupational Outlook Handbook”) sonuncu nəşrində iqtisadçıların başlıca vəzifələrinin aşağıdakılar olduğu qeyd edilir:

  • İqtisadi problemləri tədqiq etmək;
  • Anket tədqiqatları aparmaq və verilənləri (məlumatlar) toplamaq;
  • Riyazi modellərdən, statistik üsullardan və proqram təminatından istifadə edərək verilənləri təhlil etmək;
  • Tədqiqat nəticələrini hesabatlar, cədvəllər və qrafiklər vasitəsilə təqdim etmək;
  • Bazar trendlərini şərh etmək və proqnozlaşdırmaq;
  • Biznesə, hökumətə və fərdlərə iqtisadi mövzularda məsləhətlər vermək;
  • İqtisadi problemlərin həlli üçün tövsiyələr vermək;
  • Elmi jurnallar və digər media orqanları üçün məqalələr yazmaq.

Heç şübhəsiz ki, yuxarıda qeyd edilən vəzifələri icra etmək üçün iqtisadçı bir sıra zəruri bacarıqlara da sahib olmalıdır. Bu bacarıqları aşağıdakı şəkildə qruplaşırmaq mümkündür:

  • Təhlil bacarıqları. İqtisadçı, iqtisadi problemləri öyrənən, qiymətləndirən, izah edən və proqnozlaşdıran şəxs olduğu üçün bu peşəni seçənlər qarşısında qoyulan başlıca tələb də yüksək təhlil bacarığına sahib olmaqdır.  Bu baxımdan iqtisadçı, verilənləri ətraflı şəkildə nəzərədən keçirməyi, nümunələri müşahidə etməyi, dərin hesablamalar aparmağı və məntiqi nəticələr çıxarmağı bacarmalıdır. Məsələn, əmək iqtisadçıları əməklə bağlı həyata keçirilən siyasət tədbirlərinin məşğulluğa təsirlərini təhlil edirlər ki, bu da yüksək təhlil bacarıqları tələb edir.
  • Tənqidi düşünmə bacarıqları.  İqtisadçı, mürəkkəb problemləri həll etmək üçün məntiqdən istifadə etməyi və əsaslandırmanı bacarmalıdır. Məsələn, o, ortaya çıxan iqtisadi trendlərin çalışdığı təşkilata necə təsir göstərəcəyini müəyyən edə bilməlidirlər.
  • Danışıq bacarıqları. İqtisadçı, öz işlərini digərlərinə açıqlamağı bacarmalıdır. Açıqladığı insanlar mütəxəssis ola da bilər, olmaya da bilər. Əsas odur ki, iqtisadçı onların hər birinə uyğun təqdimatlar etməyi və açıqlamalar verməyi bacarsın.
  • Yazı bacarıqları. İqtisadçı tədqiqat nəticələrini açıq şəkildə yazılı təqdim etməyi bacarmalıdır. O, vaxtaşırı həmkarları və ya müştərilər üçün hesabatlar hazırlamaq, jurnallarda və digər media orqanlarında yazılar yazmaq qabiliyyətində olmalıdır.

İqtisadçıların öyrəndikləri, məşğul olduqları problemlərin dairəsi genişdir və bu dairə zaman keçdikcə daha da genişlənir. Müasir dövrdə iqtisadçılar təhsil, səhiyyə, inkişaf, ekologiya kimi müxtəlif sahələrdəki problemlərin kəmiyyət və keyfiyyət baxımından iqtisadi təhlilini aparırlar. Bəzi iqtisadçılar məhsulların xərclərini, səhiyyəni və ya enerjini tədqiq edir, bəziləri isə məşğulluq səviyyəsi, biznes tsiklləri, valyuta kursları, vergilər, inflyasiya və ya faiz dərəcələrini şərh edirlər. Bir çoxları isə vaxtaşırı tarixi iqtisadi trendləri öyrənir və onlardan proqnozlaşdırmada istifadə edirlər. Buna görə də iqtisadçılar, məşğul olduqları iqtisadi problemlərin xarakterinə görə fərqləndirilirlər. Bu baxımdan iqtisadçılar, əsasən aşağıdakı qruplara ayrılırlar:

  • Ekonometriklər (econometrik) iqtisadi münasibətləri test etmək məqsədilə modellər qurur və riyazi təhlildən istifadə edirlər.
  • Maliyyə iqtisadçıları (financial economists) yığımları, investisiyaları və risqləri təhlil edir, maliyyə bazarlarını və maliyyə institutlarını öyrənirlər.
  • Sənayenin təşkili iqtisadçıları (industrial organization economists) sənayedə firmaların necə təşkil edildiklərini və necə rəqabət aparmalarını öyrənir, anti-inhisar qanunları və onların bazar təsirlərini təhlil edirlər.
  • Beynəlxalq iqtisadçılar (international economists) beynəlxalq ticarət və onun qloballaşmaya təsirini öyrənir, qlobal maliyyə bazarları və valyuta kurslarını təhlil edirlər.
  • Əmək iqtisadçıları (labor economists) əmək bazarında tələbi və təklifi öyrənir, məşğulluq səviyyəsi və əmək haqqlarının necə formalaşdığını tədqiq edir, minimum əmək haqqı qanunları kimi siyasət tədbirlərinin və həmkarlar təşkilatları kimi institutların təsirlərini təhlil edirlər.
  • Makroiqtisadçılar (macroeconomists) və monetar iqtisadçılar (monetary economists) iqtisadiyyatı bütöv şəkildə öyrənir, işsizlik, inflyasiya və iqtisadi artımla bağlı trendləri tədqiq edir, pul təklifi və faiz dərəcələrinin iqtisadiyyata təsirini izah etməyə imkan verən fiskal və monetar siyasətləri təhlil edirlər.
  • Mikroiqtisadçılar (microeconomists) fərdlərin və firmaların tələb və təkliflə bağlı qərarlarını öyrənir, xüsusilə də müəyyən qiymət səviyyəsində məhsul istehlakçılarının tələbini təhlil edirlər.
  • İctimai maliyyə iqtisadçıları (public finance economists) dövlətin iqtisadiyyatda rolunu öyrənir, xüsusilə də vergi endirimləri, büdcə kəsrləri, əhalinin rifahı ilə bağlı siyasət tədbirlərinin təsirlərini təhlil edirlər.

İqtisadçıların çalışdıqları sektordan asılı olaraq məşğul olduqları problemlər də fərqlənir. Belə ki, hökumətdə çalışan iqtisadçılar daha çox ölkə iqtisadiyyatı ilə bağlı məşğulluq, qiymətlər, məhsuldarlıq, əmək haqqı və digər parametrlər üzrə verilənlər toplayır və onları təhlil edirlər. Bu iqtisadçılar həmçinin də ictimai xərcləri layihələndirir və normativ-hüquqi sənədlərin iqtisadi təsirləri haqqında siyasətçiləri məlumatlandırırlar. Hökumətdəki iqtisadçıların ekspert rəyləri və tədqiqat nəticələri faiz dərəcələri, vergi qanunları, məşğulluq proqramları, beynəlxalq ticarət sazişləri kimi geniş siyasət tədbirlərinin formalaşmasında çox vaxt həlledici rol oynayır.

Biznesdə çalışan iqtisadçılar daha çox menecer və qərarvericilərə iqtisadiyyatda baş verən proseslərin onların biznesinə necə təsir göstərəcəyini düzgün anlamaqda kömək edirlər. Onlar xüsusilə də firmaların mənfəətini maksimumlaşdırmağa kömək edən istehlkaçı tələbi və satış kimi parametrləri təhlil edirlər.

İqtisadçıların önəmli bir hissəsi universitetlərdə çalışır. Bunlar bir tərəfdən iqtisad elmini tədris edərək yeni iqtisadçılar yetişdirir, digər tərəfdən isə apardıqları tədqiqatlarla həm bu elmin özünün inkişafına, həm də iqtisadiyyatda müxtəlif səviyyələr üzrə daha effektli qərarların alınmasına imkan yaradırlar.

Müasir dövrdə iqtisadçılar, beynəlxalq təşkilatlarda, tədqiqat firmalarında və beyin mərkəzlərində də geniş şəkildə çalışırlar. Müxtəlif iqtisadi problemlərin tədqiqi ilə məşğul olan bu iqtisadçıların təhlil və proqnozları mütəmadi olaraq, qəzet və jurnallarda nəşr edilir.

İqtisadçı peşəsi, tədqiqata və təhlilə əsaslandığından hazırda təkcə universitetlər deyil, digər işəgötürənlər də yüksək kvalifikasiyalı iqtisadçılar axtarır, daha çox fəlsəfə doktoru və ya magistr elmi dərəcəsi olan iqtisadçılara üstünlük verirlər. Yalnız bakalavr dərəcəsinə sahib iqtisadçıların isə məşğulluq imkanları gün keçdikcə daha da məhdudlaşır.

Beləliklə, yuxarıdakı açıqlamalarımızdan göründüyü kimi, iqtisadçı peşəsi kifayət qədər yetkin bir peşədir. Bu gün iqtisadçının konkret funksiyaları, vəzifələri, peşə bacarıqları və məşğul olduğu əsas problemlər var. Ancaq təəssüflər olsun ki, ölkəmizdə bu peşə bir çox hallarda digər peşələrlə qarışdırılır, marketinq, insan resursları, menecment mütəxəssislərinə belə iqtisadçı deyilə bilir. Belə bir vəziyyət isə bir çox hallarda həm iqtisadçı peşəsinin seçimi, həm də iqtisadçıların peşə hazırlığı proseslərinin keyfiyyətinə mənfi təsirini göstərir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart