İqtisad

Orta təbəqənin iqtisadiyyatı

Orta təbəqə (ing. middle class), bir çox ictimai elm tərəfindən mühüm tədqiqat mövzularından biri kimi qəbul edilsə də, indiyə qədər bu anlayışa vahid tərif verilə bilməmişdir. Mövzu ilə bağlı aparılan tədqiqatların əksəriyyəti sosioloqlara aiddir və bu tədqiqatlar da uzun müddət əsasən ABŞ-dakı orta təbəqəni əhatə etmişdir. ABŞ-da orta təbəqənin geniş tədqiq edilməsinin əsas səbəbi isə Marksın kapitalizmlə bağlı irəli sürdüyü “cəmiyyətin tədricən proletarlaşaraq, burjua-proletar (və ya kapitalist-fəhlə) sinifi ziddiyyətlərinin kəskinləşəcəyi” proqnozunun özünü doğrultmadığını sübuta yetirmək olmuşdur.

Sonralar, xüsusilə də sonuncu dünya iqtisadi böhranından sonrakı dövrdə orta təbəqənin iqtisadiyyatdakı əhəmiyyətli rolu iqtisadçılar tərəfindən də qəbul edilməyə başlandı və onlar da istər ayrı-ayrı ölkələrdəki orta təbəqənin, istərsə də qlobal orta təbəqənin tədqiqi istiqamətində fəaliyyətlərini genişləndirdilər. Ancaq aparılan bu tədqiqatlara nəzər saldıqda, iqtisadçıların orta təbəqənin iqtisadiyyatdakı rolu ilə bağlı ümumi yanaşmalarının olduğunu görmək mümkün olsa da, orta təbəqə anlayışına münasibətləri haqqında bunu söyləmək çətindir. Belə ki, həmin tədqiqatlarda orta təbəqənin müəyyən edilməsi məqsədilə, əsasən mütləq və ya nisbi gəlir səviyyəsi kriteriyalarından istifadə edilir və bu zaman da gəlir səviyyəsi aralıqlarının təyin edilməsində çox fərqli yanaşmalar ortaya qoyulur. Bu yanaşmaların ən geniş yayılmışları aşağıdakılardır:

  • Adambaşına düşən gəlirin 75-125%-i arasında gəlirə sahib olanlar;
  • Adambaşına düşən gəlirin 75-200%-i arasında gəliri olanlar;
  • Ən zəngin 20% əhali qrupu ilə ən yoxsul 20% əhali qrupuna aid olmayanlar;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 10-100 ABŞ dolları (SGP) arasında olan ev təsərrüfatlarında yaşayanlar;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 10-50 ABŞ dolları (SGP) arasında olan ev təsərrüfatlarının üzvləri;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 11-110 ABŞ dolları (SGP) arasında olanlar;
  • Ev təsərrüfatlarında 3-cü və 6-cı gəlir desilləri arasında gəlirə sahib olanlar.

Əslində belə bir vəziyyətin yaranması, kifayət qədər də normal haldır. Çünkü, hər şeydən öncə, gəlir səviyyəsinə görə orta təbəqə müəyyənləşdirilərkən, seçilən gəlir səviyyəsi aralıqlarının bir çox hallarda zaman və məkan etibarilə fərqləndirilməsi zərurəti ortaya çıxa bilər. Belə ki, gəlir səviyyəsi aralıqlarının inflyasiya amili, ölkələrin inkişaf və daxili qiymət səviyyələrindəki müxtəlifliklər və digər bu kimi amillər nəzərə alınaraq fərqləndirilməsi mümkündür. Ancaq eyni zaman və məkanı əhatə edən müxtəlif tədqiqatlarda fərqli gəlir səviyyəsi kriteriyalarından istifadə edilməsi halları da geniş yayılmışdır ki, bu da orta təbəqə anlayışına vahid tərif verilməsini daha da çətinləşdirir.

Ədəbiyyatlarda orta təbəqə anlayışına ümumi və konkret bir tərif verilməmiş olsa da, bu təbəqəyə hansı əhali qruplarının daxil olduğu və onların hansı iqtisadi imkanlara sahib olduğu ilə bağlı müəyyən fikir birliyi mövcuddur. Belə ki, XIX əsrdə cəmiyyətin sinifi strukturunu təhlil edən marksist tədqiqatçılar orta təbəqə dedikdə, kapitalist, kəndli və fəhlə sinifinə aid olmayanları nəzərədə tuturdular. Marksistlərin “kiçik burjuaziya” adlandırdıqları bu təbəqəyə öz əməyinə əsaslanan və böyük istehsal vasitələrinə malik olmadıqlarından burjuaziya sinifinə daxil olmayan kiçik tacirlər və sənətkarlar kimi əhali qrupları aid edilirdi. Kapitalizmin sonrakı inkişaf mərhələlərində bu əhali qruplarına yeniləri də əlavə olundu və hazırda orta təbəqə, çoxlu sayda əhali qrupunu özündə birləşdirən sahibkar və maaşla işləyən orta təbəqələrdən ibarətdir. Sahibkar orta təbəqəyə əsasən kiçik tacirlər, sənətkarlar, emalatçılar, fermerlər və məişət xidmətçiləri və sərbəst işləyən peşəkarlar (diş həkimləri, vəkillər, rəssamlar, əczaçılar, müğənnilər, memarlar və.s) aid edilir. Maaşla işləyən orta təbəqəyə isə əsasən məmurlar, hakimlər, zabitlər və “ağ yaxalılar” (bilik işçiləri, menecerlər, ofis işçiləri və.s) daxildir. Təcrübə göstərir ki, ölkələrin inkişaf səviyyəsi yüksəldikcə, tədricən maaşla işləyən orta təbəqənin nisbi payı daha da artır. Belə ki, bilik iqtisadiyyatı və ya bilik cəmiyyəti, xüsusilə “ağ yaxalılar” deyilən əhali qrupunun sürətlə artımasına səbəb olur və bunları da bəzi tədqiqatçılar “yeni orta təbəqə” adlandırır.

Orta təbəqənin hansı iqtisadi imkanları var? Ədəbiyyatlarda bu suala verilən cavablarda oxşarlıq çoxdur. Bu istiqamətdə ən geniş yayılmış yanaşmaya görə, evə və avtomobilə sahib olmaq, səhiyyə və pensiya təminatı olmaq, yeni məişət avadanıqlarını ala bilmək, restoranlarda yemək yeyə bilmək, uşaqlarını oxuda bilmək və ailəvi tətilə çıxa bilmək orta təbəqə ailələrin sahib olduğu başlıca iqtisadi imkanlarıdır. Bu imkanları isə adətən ailənin hər iki başçısı eyni zamanda çalışaraq təmin edir.

Bəs iqtisadçılar orta təbəqənin tədqiqinə nə üçün maraq göstərirlər? Şübhəsiz ki, bu maraq, geniş əhali qrupunu, müxtəlif iqtisadi imkanları özündə birləşdirən orta təbəqənin iqtisadiyyatda oynadığı əhəmiyyətli və özünəməxsus roldan irəli gəlir. Bu rolu isə aşağıdakı istiqamətlər üzrə açıqlamaq mümkündür:

  1. Orta təbəqədə nə yoxsulluğun ümidsizliyi, nə də zənginliyin ifrat rahatlığı olmadığından, bu təbəqə iqtisadi baxımdan çox dinamik olur və iqtisadiyyatın da dinamikliyini təmin edir. Onlar adətən çalışqandır və cəmiyyətin dəyişiklik agentləri kimi yeniliklərə və təkmilləşmələrə açıq olmaları ilə seçilirlər;
  2. Orta təbəqə zənginlər və yoxsullarla müqayisədə ömürboyu təhsilə çox sıx bağlı olan təbəqədir və bu baxımdan da iqtisadiyyatın insan kapitalının başlıca mənbəyini təşkil edir. Orta təbəqə ailələrin övladları həyatlarını sürdürmələrinin və cəmiyyətdə layiqli yer tutmalarının əsas vasitəsi kimi adətən təhsili gördüklərindən daim təhsil səviyyələrini artırmağa çalışırlar;
  3. Kiçik sahibkarlıq subyektlərini özündə birləşdirən orta təbəqə iqtisadiyyatın çevikliyini təmin edən başlıca qüvvə hesab edilir. Təcrübə göstərir ki, istər dünya iqtisadiyyatında, istərsə də ölkə iqtisadiyyatında baş verən proseslərə kiçik sahibkarlıq subyektləri daha çevik reaksiya verirlər;
  4. Orta təbəqə məcmu tələbin başlıca formalaşma mənbəyi olduğundan iqtisadi artımın davamlılığının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Araşdırmalar göstərir ki, orta təbəqə üzrə tələbin gəlir elastikliyi adətən 1-dən yüksəkdir və bu təbəqənin xüsusilə ev, avtomobil, məişət avadanlıqları kimi dayanıqlı mallara olan tələbi iqtisadi aktivliyin qorunub saxlanmasına böyük töhfə verir. Zəngin təbəqənin satınalma gücü yüksək olsa da, orta təbəqə qədər geniş miqyaslı, o cümlədən də inşaat, avtomobil, təhsil, səhiyyə kimi açar sektorları əhatə edən böyük həcmdə tələb yarada bilmir. Yoxsul təbəqənin tələbi isə əsasən zəruri istehlak mallarının istehsal olunduğu sektorlara təsir göstərir;
  5. Orta təbəqə daha keyfiyyətli və daha çeşidli mal və xidmətlərə üstünlük verməklə, markalaşmış, yüksək əlavə dəyər yaradan sektorların inkişafına səbəb olur. Təhsilli orta təbəqənin peşəkarlıq və keyfiyyətlə bağlı yüksək tələbləri firmaları müvafiq istehsal və marketinq investisiyalarına sövq edir;
  6. Orta təbəqə məcmu tələbin başlıca mənbəyi olmaqla yanaşı, məcmu yığımın da başlıca mənbəyidir. Bu ailələr ev, avtomobil, övladlarının təhsili, səhiyyə və pensiya təminatı üçün mümkün ölçüdə yığıma üstünlük verir və bu yığımlarını da əsasən qiymətli kağızlarda, banklarda, sığorta şirkətlərində və pensiya fondlarında saxlayaraq, iqtisadiyyatın investisiya imkanlarını genişləndirirlər;
  7. Orta təbəqə vergitutma bazasının əsasını təşkil etməklə, dövlətin vergi gəlirlərinin dayanıqlılığının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu təbəqə, həm çoxsaylı sahibkarlıq subyektləri, həm də maaşla işləyən əhali qrupuları vasitəsilə demək olar ki, bütün növ vergilərin başlıca ödəyicisi qismində çıxış edir;
  8. Nəhayət, orta təbəqə inkluziv iqtisadi artım üçün əhəmiyyətli olan demokratik institutları dəstəkləyən başlıca əhali qrupudur. Bu təbəqənin mənsubları, təhsilli vətəndaş və başlıca vergi ödəyicisi kimi dövlət xidmətlərinə yüksək keyfiyyət tələbləri irəli sürür, korrupsiyaya qarşı dözümsüzdür və iqtisadi demokratiyanın güclənməsinə səy göstərir.

Orta təbəqə kapitalizmin məhsuludur. Bu baxımdan, Azərbaycanda da orta təbəqənin tarixi bu torpaqlarda kapitalizmin tarixi ilə üst-üstə düşür. Belə ki, Azərbaycanda kapitalist münasibətlərinin formalaşmağa başladığı XIX əsrin II yarısından etibarən orta təbəqəni əsasən kiçik tacir, sənətkar və emalatçılar, naşirlər, yazarlar, müəllimlər, ruhanilər, məmurlar, hərbçilər kimi əhali qruplarının timsalında görmək mümkündür. Bu təbəqənin formalaşması və inkişafı Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin süqut etdiyi 1920-ci ilə qədər davam etmişdir. 1920-1991-ci illər arasındakı sosialist Azərbaycanında orta təbəqədən danışmaq çətindir, çünkü rəsmi ideologiya cəmiyyətdə bu təbəqənin mövcudluğunu istisna edirdi. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə bazar iqtisadiyyatı yolunu seçmiş və bununla da ölkədə orta təbəqənin yenidən formalaşması imkanı yaranmışdır.

Bu gün Azərbaycanda orta təbəqəyə həsr edilmiş əhatəli tədqiqatların mövcudluğundan danışmaq çətindir. Bu mövzuda aparılmış mövcud azsaylı tədqiqatların çoxu da iqtisadi deyil, daha çox sosioloji və politoloji yanaşmalara əsaslanır.Ancaq buna baxmayaraq, Dünya Bankı tərəfindən aparılan bir iqtisadi tədqiqat bu baxımdan diqqəti cəlb edir. 2015-ci ildə nəşr edilən “Azərbaycan Sistemli Ölkə Diaqnostikası” adlı bu tədqiqatda Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin (AzSTAT) Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələrinə əsaslanılaraq 2007-2012-ci illər arası dövr üçün ölkədə orta təbəqənin vəziyyəti təhlil edilmişdir. Tədqiqatda orta təbəqə anlayışı, adambaşına günlük istehlakı satınalma gücü pariteti ilə 10 ABŞ dollarının üstündə olan ailələr kimi qəbul edilmiş və 2012-ci il üçün Azərbaycanda əhalinin 29%-nin orta təbəqəyə aid olduğu göstərilmişdir. Tədqiqatın ölkədə orta təbəqə ilə bağlı əldə etdiyi digər nəticələr isə aşağıdakılardır:

  • 2007-2012-ci illər arasında Azərbaycanda ümumi əhali sayında orta təbəqə əhalinin payı təxminən 7 dəfə artaraq, 4,26%-dən 29,0%-ə yüksəlmişdir;
  • Orta təbəqənin 43%-i böyük şəhərlərdə, 36%-i kəndlərdə, 21%-i isə kiçik şəhərlərdə və qəsəbələrdə yaşayır;
  • Orta təbəqənin 36%-i xidmətlər, 23%-i dövlət idarəetməsi, təhsil və səhiyyə, 15%-i inşaat, 9%-i aqrar, 7%-i emal sənayesi, 7%-i isə kommunal və dağ-mədən sektorlarında çalışır;
  • Əhalinin 6%-i yoxsul, 29%-i orta təbəqə, 65%-i isə həssas təbəqədir. Həssas təbəqə yoxsulluq səviyyəsindən çıxsa da orta sinif səviyyəsinə daxil ola bilmir, çünkü hələ də iqtisadi şoklara və yenidən yoxsulluq səviyyəsinə qayıtmağa həssasdır;
  • İqtisadiyyatın mövcud dinamikaları, böyüməkdə olan orta təbəqənin istəklərini tam şəkildə dəstəkləyə bilmir. Çünkü böyüməkdə olan orta təbəqə, yetərli qiymət və keyfiyyət səviyyəsinə cavab verən təhsil və səhiyyəyə; daha yaxşı və özünütəminat xarakterli kənd təsərrüfatından kənarda daha geniş iş imkanlarına; su, sanitariya və enerjini də əhatə edən etibarlı və münasib qiymətli xidmətlərə və rəylərin daha çox nəzərə alınmasına tələbi artırır.

Dünya Bankının apardığı bu tədqiqat, Azərbaycanda orta təbəqənin vəziyyəti haqqında müəyyən məlumat versə də, post-neft dövrünü əhatə etməməsi və tətbiq etdiyi metodikanın zəngin təbəqəni nəzərə ala bilməməsi, hazırda ondan istifadə imkanlarını kifayət qədər məhdudlaşdırır.

Bəs Azərbaycanda orta təbəqənin hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirmək olar? AzSTAT-ın verdiyi rəqəmlərə müraciət etsək, ilk növbədə, ölkədə əsasən orta təbəqənin vəziyyətini əks etdirən bir sıra dayanıqlı malların istehlakı və ya satışı ilə bağlı göstəricilərin 2000-ci illərin əvvəlindən bu tərəfə ciddi şəkildə artığını görmək mümkündür. Məsələn, ölkədə hər 1000 nəfərə düşən minik avtomobillərinin sayı 2003-cü ildə 48 idisə, 2018-ci ildə bu rəqəm 119-a çatmışdır. Hər 100 ailəyə düşən şəxsi avtomobillərin sayı 2003-cü ildə 22 idisə, 2018-ci ildə bu rəqəm 53-ə yüksəlmişdir. Eyni zamanda kompüteri olan ev təsərrüfatlarının bütün ev təsərrüfatlarında xüsusi çəkisi 2005-ci ildə 7,3% idisə, 2010-cu ildə 30,3%, 2015-ci ildə 62,4%, 2018-ci ildə isə 64,1% olmuşdur. Bu nümunələri çoxaltmaq mümkündür və gəlinən nəticə odur ki, 2000-ci illərin əvvəlindən bu tərəfə ölkədə orta təbəqənin miqyası genişlənmişdir. Bu nəticə, yuxarıda təqdim edilən Dünya Bankının tədqiqat nəticələrini də dəstəkləyir.

Digər tərəfdən, AzSTAT-ın həyata keçirdiyi Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələrindən istifadə etməklə ölkədə orta təbəqənin miqyası haqqında da müəyyən nəticəyə gəlmək mümkündür. Belə ki, orta təbəqəni “ev təsərrüfatlarında 3-cü və 6-cı gəlir desilləri arasında gəlirə sahib olanlar” kimi qəbul etsək, onda həmin tədqiqatın 2018-ci il nəticələrinə görə bu təbəqə ayda adambaşına 224,9-263,6 manat arası gəliri olan şəxsləri əhatə edəcəkdir. Bu isə 2018-ci ildə ölkədə ev təsərrüfatlarının təxminən 24%-nin, əhalinin isə təxminən 26%-nin orta təbəqəyə aid olması deməkdir.

Hesablamalarımızı bir qədər də dərinləşdirərək, orta təbəqəni onun ədəbiyyatlarda qəbul edilmiş iqtisadi imkanlarına görə müəyyən etməyə çalışdıqda, Azərbaycanda orta təbəqə üçün daha yüksək gəlir aralığı təyin etməli oluruq. Çünkü hesablamalarımız göstərir ki, hazırda ölkədə 5 nəfərlik tipik bir ailənin orta təbəqədə qala bilməsi üçün (avtomobilindən istifadə etmək, uşaqlarını oxutmaq, restoranlarda yemək yeyə bilmək, ailəvi tətilə gedə bilmək, səhiyyə xidmətlərindən istifadə edə bilmək və.s) aylıq 1500-2500 manat arası, başqa sözlə aylıq adambaşına 300-500 manat arası gəliri olmalıdır. AzSTAT-ın Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələri isə 2018-ci ildə ölkədə bu kateqoriyalı əhalinin payının təxminən 24% olduğunu ortaya qoyur.

Şübhəsiz ki, yuxarıda təqdim etdiyimiz hesablamalar ilkin xarakter daşıyır və AzSTAT-ın verdiyi məlumatların təhlilinə əsaslanır. Bu baxımdan hesab edirik ki, ölkədə orta təbəqənin miqyasının daha dəqiq müəyyən edilməsi üçün əhatəli və müstəqil empirik tədqiqatlara böyük ehtiyac vardır.

Beləliklə, yuxarıdakı təhlillər göstərir ki, Azərbaycan müstəqillik illərində iqtisadi inkişaf baxımından mühüm rola malik orta təbəqənin formalaşması istiqamətində əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişdir. Eyni zamanda rəsmi statistikaya əsaslanan müxtəlif hesablamaların nəticələri, ölkədə orta təbəqə əhalinin payının hələ 30%-i keçmədiyini göstərir. Bu isə OECD ölkələrindəki müvafiq 2/3-lik payla müqayisədə aşağı rəqəmdir və ölkədə orta təbəqənin inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərin qarşıdakı illərdə daha da genişləndirilməsinin zəruriliyini ortaya qoyur.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Standart
Elm və təhsil

Qazaxıstanda elmi dərəcə və adların verilməsində islahat təşəbbüsləri

Qazaxıstanda elmi və elmi-pedaqoji kadrlara uzun illər elmi dərəcə kimi “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru” dərəcərləri, elmi ad kimi isə “dosent” və “professor” adları verilmişdir. Eyni zamanda elmi dərəcə və elmi adların verilməsi prosesini hazırda Azərbaycanda da olduğu kimi mərkəzləşdirilmiş qaydada müstəqil dövlət qurumu olan Prezident yanında Ali Attestasiya Komissiyası həyata keçirmişdir.

2011-ci ildən qanunvericiliyə edilən müvafiq dəyişikliklə Qazaxıstanda elmi dərəcələr “fəlsəfə doktoru” və “profil üzrə doktor”, elmi adlar isə “assosiativ professor” və “professor” kimi təsbit edilmişdir. Həmçinin elmi dərəcə və adların alınması zamanı çap edilməli olan elmi əsərlərlə bağlı tələblər ağırlaşdırılaraq, beynəlxalq nüfuzlu indekslərdəki jurnallara geniş yer verilməyə başlanmışdır.

Qazaxıstanda dövət idarəetməsində həyata keçirilən islahatlar nəticəsində 1999-cu ildən Ali Attestasiya Komissiyasının müstəqil dövlət qurumu kimi fəaliyyətinə son verilmiş və bu qurum eyni adla Qazaxıstan Respublikası Təhsil və Elm Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. 2016-cı ildən isə bu qurumun səlahiyyətlərini Qazaxıstan Respublikası Təhsil və Elm Nazirliyi  yanında Təhsil və Elmə Nəzarət Komitəsi həyata keçirir. Hazırda Komitə ali təhsil müəssisələri və elmi təşkilatlarda yaradılan dissertasiya müdafiə şuralarının və həmin təşkilatların elmi şuralarının vəsadətləri əsasında elmi dərəcə və elmi adların verilməsini həyata keçirir. Komitə elmi dərəcə və adların verilməsi zamanı daxil olan sənədlərin ekspertizası məqsədilə müvafiq profillər üzrə yaratdığı ekspert şuralarından istifadə edir. Komitəyə Baş Nazir və Prezident Adiministratsiyasının rəhbəri ilə razılaşdırılmaqla Təhsil və Elm Naziri tərəfindən vəzifəyə təyin edilən sədr rəhbərlik edir. Komitənin elmi dərəcə və adların verilməsi prosesini idarə edən ayrıca “Kadr Hazırlığının Keyfiyyətinin Qiymətləndirilməsi” idarəsi fəaliyyət göstərir. Elmi dərəcə və elmi adların verilməsi haqqında müvafiq dövlət sənədi Komitə rəhbəri tərəfindən imzalanır.

Hazırda Qazaxıstanda da Qərb ölkələrində olduğu kimi elmi dərəcə və elmi adların verilməsində universitetlərə müstəqillik verilməsi məsələsi müzakirə edilməkdədir. Son olaraq, Qazaxıstan Təhsil və Elm Nazirliyi elmi dərəcə və elmi adların verilməsində Nazirliyin ekspert şuralarının ləğv edilərək bütün səlahiyyətlərin universitetlərə ötürülməsini nəzərdə tutan qanunvericilik dəyişikliyi layihəsi hazırladığını və müzakirə üçün parlementə təqdim etdiyini bəyan etmişdir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Baltikyanı ölkələr elmi dərəcə və adların verilməsində hansı modeldən istifadə edir?

Baltikyanı ölkələr müstəqilliklərini əldə etdikdən sonra elmi dərəcə və elmi adların verilməsində keçmiş Sovet sistemindən imtina etmiş və bu sahədə Anqlo-sakson və Qitə Avropası modellərinin qarışığı olan bir model formalaşdırmışlar. Sovet sistemindən imtina etdiklərindən müstəqillik dövründə bu ölkələrdə Ali Attestasiya Komissiyası adlı mərkəzi dövlət qurumu da olmamışdır. Avropa İttifaqına üzvlük,  Boloniya prosesinə keçid və Anglo-sakson ali təhsil modelinin dünyada geniş yayılmağa başlaması bu ölkələrdə də son illər elmi dərəcə və adların verilməsində ABŞ modeli istiqamətində dəyişikliklərin aparılmasına meyli gücləndirmişdir.

Qeyd edilən ölkələrdə elmi dərəcə və adların verilməsi, onların nostrifikasiyası sahəsində əsas standart və prosedurlar, müvafiq qanunlar (əsasən ali təhsil və elm haqqında qanunlar) və hökumətin (müvafiq nazirliyin) təsdiq etdiyi qaydalar əsasında müəyyən edilir. Bu qaydaların müəyyən edilməsində Litvada Hökumətin və Parlamentin, Latviyada Elm və Təhsil Nazirliyinin kollegial məsləhət orqanları olan “Elm Şuralar” mühüm rol oynayır. Ancaq elmi dərəcə və elmi adların verilməsi Gürcüstanda olduğu kimi universitetlər tərəfindən həyata keçirilir.

Gürcüstanda olduğuna oxşar şəkildə bu ölkələrdə də ali təhsil müəssisələrinin təsnifatı aparılmış və “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi yalnız bakalavr, magistr və doktorantura təhsil pillələrinin olduğu “universitet” tipli ali təhsil müəssisələri tərəfindən verilir. Müstəqillikdən sonra Latviya və Litvada “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi ilə yanaşı, Qitə Avropasındakına bənzər şəkildə “doktor habilitat” elmi dərəcəsi də verilirdi, ancaq 1999-cu ildə Latviya bu elmi dərəcəni ləğv etmiş və hər iki dərəcəni vahid “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi kimi qəbul etmişdir.

Bu ölkələrdə universitetlərdə verilən elmi ad və vəzifələr, onların tutulması qaydaları müvafiq qanunlarla müəyyən edilmişdir. Hazırda mövcud qanunvericiliyə görə Baltikyanı ölkələrdə ardıcıl olaraq “assistent”, “müəllim”, “dosent”, “assosiativ professor” və “professor” elmi vəzifələri tətbiq edilir. Eyni zamanda “professor emeritus” fəxri adı da verilir.

Universitetlərdə bütün elmi vəzifələr müəyyən müddət üçün (5 və ya 6 il) seçki yolu ilə tutulur. Seçkilər, onların prosedurları qanunvericiliyə uyğun olaraq Universitetlərin kollegial orqanları (əsasən senat) tərəfindən keçirilir. Latviyada “assosiativ professor” və “professor” vəzifələrinə namizədləri universitetlərdə müvafiq istiqamət üzrə yaradılmış “Professorlar Şurası” seçir,  Rektor təsdiq edir; digər elmi vəzifələrə namizədləri isə Fakültə elmi şurası seçir və universitet elmi şurası təsdiq edir. Hər üç ölkədə “assosiativ professor” və “professor” elmi vəzifələri üçün “doktor (PhD)” elmi dərəcəsinin olması mütləq şərtdir.

Bu ölkələrdə də elmi adlar, universitetlərdəki müvafiq vəzifəni əks etdirir və yalnız müvafiq universitetdə işləyən zaman istifadə edilir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Rusiyada elmi dərəcə və adların verilməsi üzrə islahat təşəbbüsləri

Yaxud vaxtilə Stalinin yaratdığı Ali Attestasiya Komissiyasının keçdiyi inkişaf yoluna qısa baxış

Rusiyada elmi və elmi-pedaqoji kadrlara elmi dərəcə olaraq “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru”, elmi ad olaraq isə “dosent” və “professor” elmi adları verilir. Elmi dərəcələr ali təhsil müəssisələri və elmi-tədqiqat institutları nəzdində fəaliyyət göstərən dissertasiya müdafiə şuralarının vəsadətləri əsasında, elmi adlar isə həmin qurumların elmi şuralarının vəsadətləri əsasında Rusiya Federasiyası Elm və Ali Təhsil Nazirliyi tərəfindən verilir və Nazirin əmri ilə rəsmiləşdirilir.

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsi üzrə dövlət elmi attestasiyasını təmin etmək məqsədilə Rusiya Federasiyası Elm və Ali Təhsil Nazirliyi yanında Ali Attestasiya Komissiyası fəaliyyət göstərir. Komissiya, ilk dəfə 1934-cü ildə Stalin tərəfindən yaradılmışdır və bir çox müəllifin fikrincə, Sovet elmində Stalinizmin kök salmasını təmin etmək məqsədi daşımışdır. Bu qurum yaradılana qədər Rusiyada elmi dərəcə və adların verilməsi səlahiyyəti tamamilə universitetlərdə olmuşdur. Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra Rusiyada Ali Attestasiya Komissiyası 1992-1998-ci illər arasında müstəqil dövlət komitəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1998-ci ildən komitə statusu dəyişdirilərək komissiyaya çevrilmiş, əvvəlcə Rusiya Federasiyası Təhsil Nazirliyinin yanında, Təhsil Nazirliyi Təhsil və Elm Nazirliyinə çevrildikdən sonra bir müddət Təhsil və Elm Nəzarəti üzrə Federal Xidmətin yanında, 2011-ci ildən 15 may 2018-ci il tarixinə qədər isə Rusiya Federasiyası Təhsil və Elm Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərmişdir.

Rusiya Federasiyası Prezidentinin 15 may 2018 tarixli 215 nomrəli fərmanı ilə Təhsil və Elm Nazirliyinin bazasında iki ayrı nazirlik – Təhsil Nazirliyi, Elm və Ali Təhsil Nazirliyi – yaradıldıqdan sonra Komissiya fəaliyyətini Elm və Ali Təhsil Nazirliyi yanında davam etdirir. Komissiyanın yenidən təşkili ilə bağlı müzakirələr davam etsə də, hazırda onun tərkibi Rusiya Federasiyası Hökuməti tərəfindən təsdiq edilən elm, texnika, təhsil və mədəniyyət üzrə elmlər doktorları və aparıcı mütəxəssislərdən ibarətdir. Onun hazırkı sədri Xalqların Dostluğunun Rusiya Universitetinin rektorudur.

Son illər Rusiyada Ali Attestasiya Komissiyasının funksiyalarının bir çox ölkədə olduğu kimi ali təhsil müəssisələrinin və elmi-tədqiqat institutlarının elmi şuralarına ötürülməsi istiqamətində müzakirələr aparılır və artıq bu istiqamətdə konkret addımlar da atılmışdır. Belə ki, 2016-cı ildə qanunvericiliyə edilən müvafiq dəyişiklikdən sonra əvvəlcə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti və Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinə, 23 avqust 2017-ci il tarixdə hökumət tərəfindən təsdiq edilən müvafiq siyahı üzrə isə 23 ali təhsil müəssisəsi və elmi təşkilata 1 sentyabr 2017-ci il tarixindən etibarən müstəqil şəkildə elmi dərəcələr (elmlər namizədi, elmlər doktoru) vermək hüququ verilmişdir. Bu siyahıda 19 ali təhsil müəssisəsi və 4 elmi təşkilat yer almışdır. 19 ali təhsil müəssisəsinin 11-i milli tədqiqat universiteti statuslu, 4-ü federal universitet statuslu, 4-ü isə müstəqil inkişaf etmək və təhsil standartlarını müstəqil müəyyən etmək hüququ olan ali təhsil müəssisələridir. Qeyd edilən qurumlar müstəqil şəkildə dissertasiya müdafiə şuraları yaratmaq və onların səlahiyyətlərini müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüququna malikdirlər.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Türkiyədə elmi dərəcə və adların verilməsi təcrübəsi: Anqlo-sakson və Qitə Avropası modellərinin sintezi

Türkiyə elmi dərəcə və adların verilməsində ABŞ və Fransa modellərinin bir sıra cəhətlərini özündə əks edirən özünəməxsus bir modeldən istifadə edir.

İlk növbədə ölkədə elmi dərəcə və adların verilməsini tənzimləyən mərkəzi bir qurum – Universitetlərarası Şura (UAK) fəaliyyət göstərir. Şura universitet rektorları ilə hər universitetin senatı tərəfindən 4 il üçün seçilən 1 professordan formalaşır.  Rektorlar Şuraya növbəlilik prinsipi ilə bir il sədrlik edir. Şura ölkədə “doktor (PhD)” elmi dərəcəsinin verilməsini qaydalarını müəyyən edir, xaricdən alınan elmi dərəcə və adların nostrifikaisyasını həyata keçirir və “dosent” elmi adını verir.

Türkiyədə yeganə elmi dərəcə kimi “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi tətbiq edilir. Bu dərəcə ən azı 4 semestrlik doktorantura təhsil proqramının sonunda orjinal elmi tədqiqat olan dissertasiyanın yazılıb müdafiə edilməsi ilə əldə edilir. Doktorantura təhsili qanunvericilik və Universitetlərarası Şuranın müəyyən etdiyi əsaslar üzrə həyata keçirilir, dissertasiyalar universitetlərin yaratdığı müdafiə şuralarında müdafiə edilir və doktorluq dərəcəsi diplomu da fakültə dekanı və universitet rektorunun imzası ilə verilir.

Doktorantura təhsili alanlar təhsil aldıqları müddət ərzində Universitetlərdə “asissent” kimi çalışa bilirlər. “Doktor (PhD)” dərəcəsi alındıqdan sonra “doktor müəllim (doktor öğretim üyesi)”, “dosent (doçent)” və “professor (profesör)” elmi vəzifələrinə yüksəlmək mümkündür.

 “Doktor müəllim (doktor öğretim üyesi)” elmi vəzifəsini (adını) tutmaq üçün universitetlərin elan edilmiş boş ştat yerlərinə müraciət edilir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq dekan ərizəçilərin sənədlərini rəy almaq üçün 3 professor və ya dosentə göndərir. Dekan rəyləri yığdıqdan sonra Fakültə Elmi şurasının da rəyini alır və Rektora təyinat üçün təklif verir. Rektor namizədi ən çox 4 illik müddət üçün bu vəzifəyə təyin edir. Vaxt bitdikdən sonra təkrar təyinat mümkündür. Universitetlər namizədlər üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tələblərdən əlavə tələblər də müəyyən edə bilir.

Türkiyədə “dosent” elmi adını Universitetlərarası Şura verir. Şura bu məqsədlə ildə iki dəfə iddiaçıların ərizələrini qəbul edir. İddiaçının doktorluq dərəcəsi, xarici dildən müvafiq imtahan nəticəsi, müəyyən say və keyfiyyətdə orjinal elmi əsərləri olmalıdır. Bu sənədlər 5 nəfərlik imtahan komissiyasına təqdim edilir. İmtahan komissiyası rəylərini Şuraya təqdim edir. Bundan sonra Şura “dosent” elmi adının verilməsi haqqında qərar qəbul edir və namizədə Universitetlərarası Şura sədrinin imzası ilə dosent sertifikatı verilir. Ancaq universitetlərin dosent ştatlarına təyinat yenə də elan yolu ilə aparılır. “Dosent” elmi adını alanlar universitetlərin elan etdikləri boş dosent ştatları üçün ərizə ilə müraciət edirlər. Rektor ərizələri qiymətləndirmək üçün 3 professordan ibarət komissiya yaradır, onların rəylərini və Universitet İdarə heyətinin rəyini aldıqdan sonra təyinatı həyata keçirir. Universitetlər dosent vəzifəsi üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulanlardan  əlavə şərtlər də müəyyən edə bilir.

“Professor” Türkiyədə ən yüksək elmi ad (vəzifə) hesab edilir. Qanunvericiliyə əsasən dosentlikdən sonra ən azı 5 il müvafiq istiqamət üzrə işləyənlər və orjinal tədqiqatlar aparanlar bu vəzifə üçün müraciət edə bilirlər. Müraciət ərizələrində tədqiqatlarının birini başlıca tədqiqat əsəri kimi göstərirlər. Universitetlər bu vəzifəni tutmaq üçün əlavə şərtlər də müəyyən edə bilir. “Professor” boş ştatlarına elan Rektorluq tərəfindən verilir. Universitet İdarə Heyəti iddiaçıların sənədlərini 3-ü kənardan olmaqla 5 professora göndərir. Professorlar rəy yazır, rəylər İdarə Heyəti tərəfindən qiymətləndirilir və Rektor bunları nəzərə alaraq təyinatla bağlı qərarını verir.

Göründüyü kimi Türkiyə universitetlərində “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi diplomu, “doktor müəllim” və “professor” sertifikatları Universitetlər tərəfindən verildiyi halda, “dosent” sertifikatı Universitetlərarası Şura tərəfindən verilir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Orta Doğu Teknik, Hacettepe, Dokuz Eylül və Uludağ universitetlərinin keçmiş qonaq alimi

Standart
Elm və təhsil

Fransada Universitetlərarası Milli Şura və elmi dərəcə və adların verilməsi təcrübəsi

Fransa elmi dərəcə və adların verilməsi sahəsində bir sıra cəhətləri ilə  özünəməxsus xarakter daşıyan təcrübəyə malikdir. Əsas cəhət elmi dərəcə və elmi adların verilməsində mərkəzləşdirilmiş tənzimləmə mexanizminin mövcud olmasıdır. Belə ki, Fransada Universitetlərarası Milli Şura (CNU) elmi dərəcə və elmi adların verilməsində çox böyük səlahiyyətlərə malikdir. Şura, elmi və elmi-pedaqoji kadrların karyera məsələlərini tənzimləyən rəsmi orqandır. Üzvlərinin 2/3-ü üniversitet professorları tərəfindən seçilir, 1/3-i isə Ali Təhsil və Tədqiqat Nazirliyi (MESR) tərəfindən təyin edilir. Şura, elmi dərəcə və adların verilməsinin əsaslarını müəyyən edir və bu sahədə müvafiq attestasiya komissiyalarını təşkil və koordinasiya edir.

Fransada “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi, “dosent (maître de conférence – MCF)” və “professor (professeur des universités)” elmi adları (vəzifələr) və Almaniyada olduğu kimi “habilitat (habilitation)” kvalifikasiyası mövcuddur.

“Doktor (PhD)” elmi dərəcəsi universitetlərdə doktorantura təhsili əsasında və elmi rəhbərlərin nəzarəti altında dissertasiyaların yazılaraq müdafiə edilməsi ilə əldə edilir. Universitetlərarası Milli Şura müdafiə edilmiş dissertasiyaları attestasiya edir, dissertasiya məqbul hesab edilmədiyi təqdirdə onun sahibi aldığı elmi dərəcəni itirmir, sadəcə universitetlərdə vəzifə tutmaq üçün müsabiqələrə buraxılmır.

Universitetlərdə daimi vəzifələr hesab edilən “dosent” və “professor” vəzifələrindən öncə “təhsil və tədqiqat üzrə müvəqqəti attaşe (ATER)” və ya “araşdırmalar üzrə əlaqələndirici monitor” kimi müvəqqəti və müqaviləli akademik vəzifələri tutmaq mümkündür.

Fransa universitetlərində “dosent (maître de conférence – MCF)” elmi vəzifəsini tutmaq üçün  “doktor (PhD)” dərəcəsini almış və bir neçə il (əsasən 3 il) post-doktorantura fəaliyyəti göstərmiş şəxslər müraciət edirlər. Onlar bunun üçün ilk növbədə Universitetlərarası Milli Şuradan (CNU) “dosent (maître de conférence – MCF)” kvalifikasiyasını qazanır və dosentlər üçün müvafiq kvalifikasiya sahibi olanların milli siyahısına əlavə edilirlər. Bu kavalifikasiya onlara elmi-pedaqoji fəaliyyətlərinin nəticələri əsasında verilir. Kvalifikasiya əldə edildikdən sonra vakant dosent vəzifələrini tutmaq üçün universitetlərə müraciət etmək hüququ əldə edilir. Universitetlər də seçki komitələri vasitəsilə bu vəzifələrə rəqabətli şərtlərlə seçki keçirirlər. Hər hansı bir universitetdə bu vəzifəyə seçilənlər daimi əsaslarla seçilir və dövlət qulluğu statusu alırlar.

Universitetlərdə “professor (professeur des universités)” vəzifəsini tutumaq üçün dosent elmi vəzifəsinə sahib olan və “habilitat” kvalifikasiyasını qazanan şəxslər müraciət edirlər. “Habilitat”  kvalifikasiyasını da Universitetlərarası Milli Şura (CNU) verir. Bunun üçün 3-10 il ərzində tutarlı bir tədqiqat, həmçinin də elmi-pedaqoji fəaliyyət və çoxlu sayda elmi əsər nəşr etdirmək tələb edilir. “Professor” elmi adı (vəzifəsi) ən yüksək elmi addır və bu ad da Universitetlərarası Milli Şura (CNU) tərəfindən verilir. Namizədin tədqiqatları, tədris və inzibati fəaliyyətləri yaradılmış seçki komitəsi tərəfindən qiymətləndirildikdən sonra bu vəzifəyə seçilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilir. “Professor” daimi vəzifədir və dövlət qulluğu statusu sayılır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsinin Alman modeli: ənənəvi və yeni sistemlərin mübarizəsi

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsinin Almaniya modeli bu sahədəki Qitə Avropası təcrübəsinin əsasında dayanır. Almaniya modeli ABŞ modeli ilə müqayisədə kifayət qədər mürəkkəb xarakter daşıyır. Bu ölkədə ali təhsil müəssisələrinin 60%-dən çoxu dövlət ali təhsil müəssisələri olduğundan dövlətin bu qurumlar üzərində aktiv tənzimləmə funkisyası da qalmaqdadır.

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsində Almaniya hazırda faktiki olaraq iki ayrı sistem fəaliyyət göstərir. Birinci sistem ənənəvi və geniş yayılan sistemdir. Ölkədə ali təhsilin Boloniya prosesi və Anglo-sakson modeli istiqamətinə islahatı çərçivəsində 2001-ci ildən yeni bir sistem də tətbiq edilir.

Ənənəvi sistemdə, ilk növbədə, formal olaraq bir elmi dərəcə – “doktor (PhD)” – tətbiq edilsə də, faktiki olaraq praktikada “ikinci PhD” kimi ifadə edilən “habilitat” (habilitation) kavalifikasiyası da mövcuddur. Post-doktorantura kavalifikasiyası olan “habilitat”ı qazanan şəxslər bir növ ali təhsil müəssisələrində “privatdozent” kimi müstəqil tədris aparmaq və professorluq üçün müraciət etmək hüququ əldə edirlər. “Habilitat” kvalifikasiyasını qazanan doktorlar adlarının qarşınıda “Dr. habil.” ifadəsini işlədirlər.

Almaniyada ali təhsil müəssisələri “universitet”, “tətbiqi elmlər universiteti” və “sənət və musiqi məktəbi” olmaqla üç yerə ayrılır. Doktorantura təhsili yalnız “universitet”də aparılır və yalnız bu tipli ali təhsil müəssisələri “doktor(PhD)” (“doktorgrad”) dərəcəsi verə bilirlər. “Doktor (PhD)” elmi dərəcəsini Fakültənin təqdimatı əsasında Rektorluq verir. 3-5 nəfərlik dissertasiya müdafiə komissiyasını da Fakültə elmi şurası təyin edir. Hazırda ölkədə bu dərəcəni qazananların orta yaşı 33 yaşdır. “Habilitat” kavalifikasiyası də məhz “universitet” statuslu ali təhsil müəssisələrində tələb edilir.

Ənənəvi sistemdə, doktorantlar, əsasən universitetlərdə “elmi işçi”/”kiçik elmi işçi” vəzifələrini tuturlar. Doktorluq dərəcəsini qazandıqdan sonra “professor köməkçisi” (academic assistant/junior research fellow) kimi işləyərək “habilitat” kvalifikasiyasını qazanmaq üçün tədqiqatlar aparırlar.“Habilitat” kavalifikasiyasını qazanmaq üçün ya bir dissertasiya, ya da çox əhəmiyyətli bir neçə nəşr edilmiş elmi əsər (“cumulative habilitation”) təqdim edilir. Fakültələrin “habilitat komissiyaları” təqdim edilən “habilitat” işlərini qəbul etdiyi təqdirdə həmin şəxslərə “Privatdozent” elmi adını verirlər. Bu elmi adı qazananların universitetdə müstəqil tədris və tədqiqat aparmaq və professorluq üçün müraciət etmək hüququ var.

“Professor” elmi adının və ya vəzifəsinin qazanılması bir qədər fərqlidir. Belə ki, əvvəlcə “fakültə nümayəndələr komitəsi” fakültəyə üç namizəd siyahısı təqdim edirlər. “Təyinat komitəsi” üzvləri peşəkarlığı uyğun olan digər fakültə nümayəndələrindən də ola bilər. Namizədlərlə bağlı müxtəlif alimlərdən rəy, hətta müqayisəli rəy alınır. “Təyinat komitəsi” müəyyən ardıcıllıqla tərtib edilmiş namizəd siyahısını universitet Elmi Şurasına (senat) təqdim edir. Siyahıda dəyişiklik etmək hüququ olan Elmi şura yekun siyahını müvafiq əyalət təhsil nazirliyinə göndərir və müvafiq əyalət nazirliyi üç namizəddən birini “professor” vəzifəsinə təyin edir.

2001-ci ildən sonra tətbiq edilən yeni sistemin ənənəvi sistemdən əsas fərqi doktoranturanı tamamlayan “elmi işçi”/”kiçik elmi işçi”lərə iki seçim imkanının verilməsidir: 1) “Habilitat” kvalifikasiyasının qazanılması; 2) “kiçik professor” (junior professor) vəzifəsinə seçilmək.

Yeni sistemdəki “kiçik professor” elmi adını (vəzifəsi) qazanmaq üçün “habilitat” tədqiqatları aparmağa ehtiyac yoxdur. Bunun əvəzinə namizədin araşdırma, tədris, idarəetmə və.s elmi-pedaqoji fəaliyyətləri nəzərə alınır. Sonra təxminən bir il davam edən müxtəlif mərhələlərdən keçilir. Belə ki, Universitetin yaratdığı həm daxili, həm də xarici komissiya namizədləri təklif edir. Hər iki siyahı nəzərə alındıqdan sonra son siyahı fakültəyə təklif edilir. Sonra universitet rəhbəri siyahını qəbul edir və təsdiq üçün müvafiq əyalət təhsil nazirliyinə göndərir. “Kiçik professor” vəzifəsi 5 illikdir.

“Kiçik professor” elmi adı yeni sistemdə bir növ “habilitat” kvalifikasiyasını əvəz edir və “professor” vəzifəsini tutumaq üçün əsas şərtdir. Ancaq “kiçik professor” vəzifəsi bu günə qədər “habilitat” kvalifikasiyasını yetərli dərəcədə əvəz edə bilməmiş və yalnız bir neçə universitet belə bir vəzifə təsis etmişdir.

Alman modelində “elmi işçi”/“kiçik elmi işçi” və “professor köməkçisi” (academic assistant/junior research fellow) vəzifələri doktorantura və “habilitat” dövründə tutulan vəzifələrdir, hər biri ən çox 6 il ola bilir və daimi deyildir. “Kiçik professor” vəzifəsini çox vaxt eyni universitetdə tutmaq mümkün deyil, “professor” vəzifəsini isə eyni universitetdə tutmaq qanunla qadağan edilmişdir.

Alman qanunvericiliyinə əsasən həm ənənəvi, həm də yeni sistemdə “professor” vəzifəsi (C3, C4 və W2, W3) iki-dərəcəli müəyyən edilmişdir.

Alman modelində hazırda Anglo-sakson təcrübəsi əsasında islahatlar aparılsa da, bu model, xüsusilə də “habilitat” kvalifikasiyası təcrübəsi ilə elmi dərəcə və adların verilməsi üzrə Qitə Avropası təcrübəsinin (mühüm dərəcədə keçmiş Sövet təcrübəsinin də) əsasında dayanır. Hazırda “habilitat” kvalifikasiyasına bənzər praktika Fransa, Avstriya, İsveçrə, Portuqaliya, Niderland, İsveç, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Polşa, Çexiya, Macarıstan, Slovakiya, Litva, Moldova, Rusiya və Bolqarıstan (sonuncularda “elmlər doktoru” dərəcəsi) kimi ölkələrdə  də qalmaqda davam edir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Siegen Universitetinin keçmiş qonaq alimi

Standart