İqtisadi savadlılıq

Kölgə iqtisadiyyatı, vergidən yayınma və vergidən yan keçmə: nə nədir?

Kölgə iqtisadiyyatı (ing. shadow economy), vergidən yayınma (ing. tax evasion) və vergidən yan keçmə (ing. tax avoidance) təcrübədə bir-biri ilə ən çox qarışdırılan üç fərqli anlayışlardır.

Kölgə iqtisadiyyatı anlayışına vahid yanaşma, BMT-nin 1993-cü il Milli Hesablar Sistemi Konvensiyasının qəbul edilməsindən sonra formalaşmağa başlamışdır. Bu yanaşma kölgə iqtisadiyyatı anlayışına milli gəlir statistikası, başqa sözlə ÜDM hesablamaları çərçivəsində tərif verir ki, bu da 2002-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Beynəlxalq Əmək Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı və Müstəqil Dövlətlər Birliyi Statistika Xidməti tərəfindən nəşr edilən “Müşahidə edilməyən iqtisadiyyatın ölçülməsi: Bələdçi kitab”da (“Mavi Kitab”) göstərilən müvafiq anlayış və yanaşmalara əsaslanır. Bu baxımdan kölgə iqtisadiyyatı, BMT-nin 1993-cü il Milli Hesablar Sistemi Konvensiyasına görə ÜDM göstəricisini hesablamaq məqsədilə qeydə alınmalı olan iqtisadi fəaliyyətlərin faktiki qeydə alınmamış hissəsi kimi qəbul edilir. Başqa sözlə, hər hansı bir fəaliyyətin kölgə iqtisadiyyatına aid edilməsi üçün o, nəticəsində əlavə dəyərin yaradıldığı məhsuldar fəaliyyət olma, bazar buraxılışı olma və statistika xidməti tərəfindən qeydə alına bilməmə kimi hər üç kriteriyaya cavab verməlidir.

ÜDM hesablamalarına daxil olmalı olduğu halda, müxtəlif səbəblərdən faktiki olaraq qeydə alınmamış iqtisadi fəaliyyətlər kriminal və qeyri-kriminal olmaqla iki sektor üzrə qruplaşdırılır.

Kölgə iqtisadiyyatının kriminal sektoruna, qanunvericiliklə qadağan olunan, lakin fəaliyyət subyektləri tərəfindən müvafiq dövlət orqanlarından tamamilə gizlədilərək həyata keçirilən iqtisadi fəaliyyətlərlə yanaşı, qanunvericiliklə həmin fəaliyyətlə məşğul olmaq hüququ olmayan subyektlər tərəfindən həyata keçirilən iqtisadi fəaliyyətlər (məsələn, lisenziyasız fəaliyyət göstərmə) də daxildir. Bu sektor fəaliyyətlərinin ÜDM hesablamalarına daxil edilməsinin zəruriliyi Milli Hesablar Sistemi Konvensiyası tərəfindən irəli sürülsə də, praktikada çox az ölkə buna nail ola bilmişdir.

Kölgə iqtisadiyyatının qeyri-kriminal sektoruna isə bəyan edilməyən iqtisadi fəaliyyətlər, qismən bəyan edilən iqtisadi fəaliyyətlər və qeyri-formal iqtisadi fəaliyyətlər aiddir.

Bəyan edilməyən iqtisadi fəaliyyətlər, qanunvericiliklə qadağan olunmayan, lakin fəaliyyət subyektinin bəzi qanuni öhdəlikləri (vergi və digər sosial ödəmələri həyata keçirmək, əmək şəraiti, təhlükəsizlik və ekoloji standartlara əməl etmək və.s) yerinə yetirməkdən yayınmaq məqsədilə, müvafiq dövlət orqanlarından tamamilə gizlətdiyi iqtisadi fəaliyyətlərdən ibarətdir. Qismən bəyan edilən iqtisadi fəaliyyətlər isə qeyd edilən məqsəd üçün müvafiq dövlət orqanlarından qismən gizlədilən fəaliyyətlərdir. Yəni, burada gizlilik subyektin tamamilə dövlət qeydiyyatından kənar fəaliyyət göstərməsi və dövlət qeydiyyatında olan subyektin fəaliyyətinin bir hissəsini qeydiyyatdan yayındırması kimi iki formada ola bilər.

Qeyri-formal iqtisadi fəaliyyətlər, əsas məqsədinin əlaqəli şəxsləri məşğullluq və gəlirlə təmin etmək olduğu, təsərrüfatlarının kiçik ölçülü, iş qüvvəsilə kapital sahibləri arasında fərqin olmadığı ya da çox az olduğu və əmək münasibətlərinin rəsmi müqavilələrə deyil, əsasən qohumluq, şəxsi və sosial əlaqələrə əsaslandığı iqtisadi fəaliyyətləri ifadə edir. Bu tip fəaliyyətlərin bəyan edilməyən və ya qismən bəyan edilən iqtisadi fəaliyyətlərdən əsas fərqi, dövlət qeydiyyatından qəsdən yayınmamış olmalarıdır. Belə ki, bu fəaliyyət subyektləri kiçik ölçülü olduğundan bəzən müstəqil mühasibatlığa belə malik olmur, hətta bəzi hallarda dövlətin iqtisadi subyektin qeydiyyata alınması üçün tələb etdiyi minimum şərtlərə belə cavab vermirlər. Sadəcə əlavə dəyər yaratmış olmaları və bu dəyərin bazar buraxılışı olması səbəbindən ÜDM hesablamalarında nəzərə alınmaları zəruri hesab edilmişdir.

Kölgə iqtisadiyyatı ilə vergidən yayınma (tax evasion) bir-birilə sıx bağlı olsa da, əslində fərqli anlayışlardır. İlk növbədə kölgə iqtisadiyyatının fəaliyyət qrupları baxımından yanaşsaq, bəyan edilməyən, qismən bəyan edilən fəaliyyət qrupları vergidən yayınan fəaliyyətlər olsa da, qeyri-formal fəaliyyətlər üçün bunu söyləmək mümkün deyildir. Həmçinin baxmayaraq ki, əksər ölkələrdə kölgə iqtisadiyyatının qeyri-kriminal sektoru müsadirə olunduğu zaman vergiyə də cəlb olunur, ancaq bu qrup fəaliyyətlərin dövlətə bəyan edilməsi mümkün olmadığından vergidən yayınan fəaliyyətlərə aid edilməsi də doğru deyildir. Digər tərəfdən bütün vergidən yayınmaların da kölgə iqtisadiyyatına aid olduğunu qeyd etmək düzgün deyildir. Belə ki, vergi tutulan gəlirdən çıxarılmalı olan xərclərin qəsdən yüksək göstərilməsi, şəxsi xərclərin şirkət xərcləri adıyla bəyan edilməsi kimi hallarda vergidən yayınma baş versə də, burada hər hansı iqtisadi fəaliyyətin dövlətdən gizlədilməsindən söhbət gedə bilməz.

Vergidən yan keçmə isə qanunvericilik çərçivəsində baş verən prosesdir. Vergidən yan keçmədə vergi ödəyiciləri qanunvericilikdəki boşluqlardan istifadə edərək və ya qanunvericiliyə uyğun olaraq vergi öhdəliyi doğuran hadisə və proseslərin baş verməsinə imkan verməyərək daha az vergi ödəyirlər. Vergidən yan keçmədə hər hansı fəaliyyətin gizlədilməsindən söhbət getmədiyi üçün kölgə iqtisadiyyatına və ya vergidən yayınmaya da aid edilə bilməz. Dünyanın əksər ölkələrində vergidən yan keçmə cinayət sayılmır və bunun üçün hər hansı cəza da nəzərdə tutulmur.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

“UNEC EKSPERT” Jurnalı, No. 1(07) iyul 2019, s.12-13.

Standart

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Google foto

Google hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

%s qoşulma