İqtisad

Orta təbəqənin iqtisadiyyatı

Orta təbəqə (ing. middle class), bir çox ictimai elm tərəfindən mühüm tədqiqat mövzularından biri kimi qəbul edilsə də, indiyə qədər bu anlayışa vahid tərif verilə bilməmişdir. Mövzu ilə bağlı aparılan tədqiqatların əksəriyyəti sosioloqlara aiddir və bu tədqiqatlar da uzun müddət əsasən ABŞ-dakı orta təbəqəni əhatə etmişdir. ABŞ-da orta təbəqənin geniş tədqiq edilməsinin əsas səbəbi isə Marksın kapitalizmlə bağlı irəli sürdüyü “cəmiyyətin tədricən proletarlaşaraq, burjua-proletar (və ya kapitalist-fəhlə) sinifi ziddiyyətlərinin kəskinləşəcəyi” proqnozunun özünü doğrultmadığını sübuta yetirmək olmuşdur.

Sonralar, xüsusilə də sonuncu dünya iqtisadi böhranından sonrakı dövrdə orta təbəqənin iqtisadiyyatdakı əhəmiyyətli rolu iqtisadçılar tərəfindən də qəbul edilməyə başlandı və onlar da istər ayrı-ayrı ölkələrdəki orta təbəqənin, istərsə də qlobal orta təbəqənin tədqiqi istiqamətində fəaliyyətlərini genişləndirdilər. Ancaq aparılan bu tədqiqatlara nəzər saldıqda, iqtisadçıların orta təbəqənin iqtisadiyyatdakı rolu ilə bağlı ümumi yanaşmalarının olduğunu görmək mümkün olsa da, orta təbəqə anlayışına münasibətləri haqqında bunu söyləmək çətindir. Belə ki, həmin tədqiqatlarda orta təbəqənin müəyyən edilməsi məqsədilə, əsasən mütləq və ya nisbi gəlir səviyyəsi kriteriyalarından istifadə edilir və bu zaman da gəlir səviyyəsi aralıqlarının təyin edilməsində çox fərqli yanaşmalar ortaya qoyulur. Bu yanaşmaların ən geniş yayılmışları aşağıdakılardır:

  • Adambaşına düşən gəlirin 75-125%-i arasında gəlirə sahib olanlar;
  • Adambaşına düşən gəlirin 75-200%-i arasında gəliri olanlar;
  • Ən zəngin 20% əhali qrupu ilə ən yoxsul 20% əhali qrupuna aid olmayanlar;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 10-100 ABŞ dolları (SGP) arasında olan ev təsərrüfatlarında yaşayanlar;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 10-50 ABŞ dolları (SGP) arasında olan ev təsərrüfatlarının üzvləri;
  • Adambaşına orta günlük gəliri/istehlakı 11-110 ABŞ dolları (SGP) arasında olanlar;
  • Ev təsərrüfatlarında 3-cü və 6-cı gəlir desilləri arasında gəlirə sahib olanlar.

Əslində belə bir vəziyyətin yaranması, kifayət qədər də normal haldır. Çünkü, hər şeydən öncə, gəlir səviyyəsinə görə orta təbəqə müəyyənləşdirilərkən, seçilən gəlir səviyyəsi aralıqlarının bir çox hallarda zaman və məkan etibarilə fərqləndirilməsi zərurəti ortaya çıxa bilər. Belə ki, gəlir səviyyəsi aralıqlarının inflyasiya amili, ölkələrin inkişaf və daxili qiymət səviyyələrindəki müxtəlifliklər və digər bu kimi amillər nəzərə alınaraq fərqləndirilməsi mümkündür. Ancaq eyni zaman və məkanı əhatə edən müxtəlif tədqiqatlarda fərqli gəlir səviyyəsi kriteriyalarından istifadə edilməsi halları da geniş yayılmışdır ki, bu da orta təbəqə anlayışına vahid tərif verilməsini daha da çətinləşdirir.

Ədəbiyyatlarda orta təbəqə anlayışına ümumi və konkret bir tərif verilməmiş olsa da, bu təbəqəyə hansı əhali qruplarının daxil olduğu və onların hansı iqtisadi imkanlara sahib olduğu ilə bağlı müəyyən fikir birliyi mövcuddur. Belə ki, XIX əsrdə cəmiyyətin sinifi strukturunu təhlil edən marksist tədqiqatçılar orta təbəqə dedikdə, kapitalist, kəndli və fəhlə sinifinə aid olmayanları nəzərədə tuturdular. Marksistlərin “kiçik burjuaziya” adlandırdıqları bu təbəqəyə öz əməyinə əsaslanan və böyük istehsal vasitələrinə malik olmadıqlarından burjuaziya sinifinə daxil olmayan kiçik tacirlər və sənətkarlar kimi əhali qrupları aid edilirdi. Kapitalizmin sonrakı inkişaf mərhələlərində bu əhali qruplarına yeniləri də əlavə olundu və hazırda orta təbəqə, çoxlu sayda əhali qrupunu özündə birləşdirən sahibkar və maaşla işləyən orta təbəqələrdən ibarətdir. Sahibkar orta təbəqəyə əsasən kiçik tacirlər, sənətkarlar, emalatçılar, fermerlər və məişət xidmətçiləri və sərbəst işləyən peşəkarlar (diş həkimləri, vəkillər, rəssamlar, əczaçılar, müğənnilər, memarlar və.s) aid edilir. Maaşla işləyən orta təbəqəyə isə əsasən məmurlar, hakimlər, zabitlər və “ağ yaxalılar” (bilik işçiləri, menecerlər, ofis işçiləri və.s) daxildir. Təcrübə göstərir ki, ölkələrin inkişaf səviyyəsi yüksəldikcə, tədricən maaşla işləyən orta təbəqənin nisbi payı daha da artır. Belə ki, bilik iqtisadiyyatı və ya bilik cəmiyyəti, xüsusilə “ağ yaxalılar” deyilən əhali qrupunun sürətlə artımasına səbəb olur və bunları da bəzi tədqiqatçılar “yeni orta təbəqə” adlandırır.

Orta təbəqənin hansı iqtisadi imkanları var? Ədəbiyyatlarda bu suala verilən cavablarda oxşarlıq çoxdur. Bu istiqamətdə ən geniş yayılmış yanaşmaya görə, evə və avtomobilə sahib olmaq, səhiyyə və pensiya təminatı olmaq, yeni məişət avadanıqlarını ala bilmək, restoranlarda yemək yeyə bilmək, uşaqlarını oxuda bilmək və ailəvi tətilə çıxa bilmək orta təbəqə ailələrin sahib olduğu başlıca iqtisadi imkanlarıdır. Bu imkanları isə adətən ailənin hər iki başçısı eyni zamanda çalışaraq təmin edir.

Bəs iqtisadçılar orta təbəqənin tədqiqinə nə üçün maraq göstərirlər? Şübhəsiz ki, bu maraq, geniş əhali qrupunu, müxtəlif iqtisadi imkanları özündə birləşdirən orta təbəqənin iqtisadiyyatda oynadığı əhəmiyyətli və özünəməxsus roldan irəli gəlir. Bu rolu isə aşağıdakı istiqamətlər üzrə açıqlamaq mümkündür:

  1. Orta təbəqədə nə yoxsulluğun ümidsizliyi, nə də zənginliyin ifrat rahatlığı olmadığından, bu təbəqə iqtisadi baxımdan çox dinamik olur və iqtisadiyyatın da dinamikliyini təmin edir. Onlar adətən çalışqandır və cəmiyyətin dəyişiklik agentləri kimi yeniliklərə və təkmilləşmələrə açıq olmaları ilə seçilirlər;
  2. Orta təbəqə zənginlər və yoxsullarla müqayisədə ömürboyu təhsilə çox sıx bağlı olan təbəqədir və bu baxımdan da iqtisadiyyatın insan kapitalının başlıca mənbəyini təşkil edir. Orta təbəqə ailələrin övladları həyatlarını sürdürmələrinin və cəmiyyətdə layiqli yer tutmalarının əsas vasitəsi kimi adətən təhsili gördüklərindən daim təhsil səviyyələrini artırmağa çalışırlar;
  3. Kiçik sahibkarlıq subyektlərini özündə birləşdirən orta təbəqə iqtisadiyyatın çevikliyini təmin edən başlıca qüvvə hesab edilir. Təcrübə göstərir ki, istər dünya iqtisadiyyatında, istərsə də ölkə iqtisadiyyatında baş verən proseslərə kiçik sahibkarlıq subyektləri daha çevik reaksiya verirlər;
  4. Orta təbəqə məcmu tələbin başlıca formalaşma mənbəyi olduğundan iqtisadi artımın davamlılığının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Araşdırmalar göstərir ki, orta təbəqə üzrə tələbin gəlir elastikliyi adətən 1-dən yüksəkdir və bu təbəqənin xüsusilə ev, avtomobil, məişət avadanlıqları kimi dayanıqlı mallara olan tələbi iqtisadi aktivliyin qorunub saxlanmasına böyük töhfə verir. Zəngin təbəqənin satınalma gücü yüksək olsa da, orta təbəqə qədər geniş miqyaslı, o cümlədən də inşaat, avtomobil, təhsil, səhiyyə kimi açar sektorları əhatə edən böyük həcmdə tələb yarada bilmir. Yoxsul təbəqənin tələbi isə əsasən zəruri istehlak mallarının istehsal olunduğu sektorlara təsir göstərir;
  5. Orta təbəqə daha keyfiyyətli və daha çeşidli mal və xidmətlərə üstünlük verməklə, markalaşmış, yüksək əlavə dəyər yaradan sektorların inkişafına səbəb olur. Təhsilli orta təbəqənin peşəkarlıq və keyfiyyətlə bağlı yüksək tələbləri firmaları müvafiq istehsal və marketinq investisiyalarına sövq edir;
  6. Orta təbəqə məcmu tələbin başlıca mənbəyi olmaqla yanaşı, məcmu yığımın da başlıca mənbəyidir. Bu ailələr ev, avtomobil, övladlarının təhsili, səhiyyə və pensiya təminatı üçün mümkün ölçüdə yığıma üstünlük verir və bu yığımlarını da əsasən qiymətli kağızlarda, banklarda, sığorta şirkətlərində və pensiya fondlarında saxlayaraq, iqtisadiyyatın investisiya imkanlarını genişləndirirlər;
  7. Orta təbəqə vergitutma bazasının əsasını təşkil etməklə, dövlətin vergi gəlirlərinin dayanıqlılığının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu təbəqə, həm çoxsaylı sahibkarlıq subyektləri, həm də maaşla işləyən əhali qrupuları vasitəsilə demək olar ki, bütün növ vergilərin başlıca ödəyicisi qismində çıxış edir;
  8. Nəhayət, orta təbəqə inkluziv iqtisadi artım üçün əhəmiyyətli olan demokratik institutları dəstəkləyən başlıca əhali qrupudur. Bu təbəqənin mənsubları, təhsilli vətəndaş və başlıca vergi ödəyicisi kimi dövlət xidmətlərinə yüksək keyfiyyət tələbləri irəli sürür, korrupsiyaya qarşı dözümsüzdür və iqtisadi demokratiyanın güclənməsinə səy göstərir.

Orta təbəqə kapitalizmin məhsuludur. Bu baxımdan, Azərbaycanda da orta təbəqənin tarixi bu torpaqlarda kapitalizmin tarixi ilə üst-üstə düşür. Belə ki, Azərbaycanda kapitalist münasibətlərinin formalaşmağa başladığı XIX əsrin II yarısından etibarən orta təbəqəni əsasən kiçik tacir, sənətkar və emalatçılar, naşirlər, yazarlar, müəllimlər, ruhanilər, məmurlar, hərbçilər kimi əhali qruplarının timsalında görmək mümkündür. Bu təbəqənin formalaşması və inkişafı Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin süqut etdiyi 1920-ci ilə qədər davam etmişdir. 1920-1991-ci illər arasındakı sosialist Azərbaycanında orta təbəqədən danışmaq çətindir, çünkü rəsmi ideologiya cəmiyyətdə bu təbəqənin mövcudluğunu istisna edirdi. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə bazar iqtisadiyyatı yolunu seçmiş və bununla da ölkədə orta təbəqənin yenidən formalaşması imkanı yaranmışdır.

Bu gün Azərbaycanda orta təbəqəyə həsr edilmiş əhatəli tədqiqatların mövcudluğundan danışmaq çətindir. Bu mövzuda aparılmış mövcud azsaylı tədqiqatların çoxu da iqtisadi deyil, daha çox sosioloji və politoloji yanaşmalara əsaslanır.Ancaq buna baxmayaraq, Dünya Bankı tərəfindən aparılan bir iqtisadi tədqiqat bu baxımdan diqqəti cəlb edir. 2015-ci ildə nəşr edilən “Azərbaycan Sistemli Ölkə Diaqnostikası” adlı bu tədqiqatda Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin (AzSTAT) Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələrinə əsaslanılaraq 2007-2012-ci illər arası dövr üçün ölkədə orta təbəqənin vəziyyəti təhlil edilmişdir. Tədqiqatda orta təbəqə anlayışı, adambaşına günlük istehlakı satınalma gücü pariteti ilə 10 ABŞ dollarının üstündə olan ailələr kimi qəbul edilmiş və 2012-ci il üçün Azərbaycanda əhalinin 29%-nin orta təbəqəyə aid olduğu göstərilmişdir. Tədqiqatın ölkədə orta təbəqə ilə bağlı əldə etdiyi digər nəticələr isə aşağıdakılardır:

  • 2007-2012-ci illər arasında Azərbaycanda ümumi əhali sayında orta təbəqə əhalinin payı təxminən 7 dəfə artaraq, 4,26%-dən 29,0%-ə yüksəlmişdir;
  • Orta təbəqənin 43%-i böyük şəhərlərdə, 36%-i kəndlərdə, 21%-i isə kiçik şəhərlərdə və qəsəbələrdə yaşayır;
  • Orta təbəqənin 36%-i xidmətlər, 23%-i dövlət idarəetməsi, təhsil və səhiyyə, 15%-i inşaat, 9%-i aqrar, 7%-i emal sənayesi, 7%-i isə kommunal və dağ-mədən sektorlarında çalışır;
  • Əhalinin 6%-i yoxsul, 29%-i orta təbəqə, 65%-i isə həssas təbəqədir. Həssas təbəqə yoxsulluq səviyyəsindən çıxsa da orta sinif səviyyəsinə daxil ola bilmir, çünkü hələ də iqtisadi şoklara və yenidən yoxsulluq səviyyəsinə qayıtmağa həssasdır;
  • İqtisadiyyatın mövcud dinamikaları, böyüməkdə olan orta təbəqənin istəklərini tam şəkildə dəstəkləyə bilmir. Çünkü böyüməkdə olan orta təbəqə, yetərli qiymət və keyfiyyət səviyyəsinə cavab verən təhsil və səhiyyəyə; daha yaxşı və özünütəminat xarakterli kənd təsərrüfatından kənarda daha geniş iş imkanlarına; su, sanitariya və enerjini də əhatə edən etibarlı və münasib qiymətli xidmətlərə və rəylərin daha çox nəzərə alınmasına tələbi artırır.

Dünya Bankının apardığı bu tədqiqat, Azərbaycanda orta təbəqənin vəziyyəti haqqında müəyyən məlumat versə də, post-neft dövrünü əhatə etməməsi və tətbiq etdiyi metodikanın zəngin təbəqəni nəzərə ala bilməməsi, hazırda ondan istifadə imkanlarını kifayət qədər məhdudlaşdırır.

Bəs Azərbaycanda orta təbəqənin hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirmək olar? AzSTAT-ın verdiyi rəqəmlərə müraciət etsək, ilk növbədə, ölkədə əsasən orta təbəqənin vəziyyətini əks etdirən bir sıra dayanıqlı malların istehlakı və ya satışı ilə bağlı göstəricilərin 2000-ci illərin əvvəlindən bu tərəfə ciddi şəkildə artığını görmək mümkündür. Məsələn, ölkədə hər 1000 nəfərə düşən minik avtomobillərinin sayı 2003-cü ildə 48 idisə, 2018-ci ildə bu rəqəm 119-a çatmışdır. Hər 100 ailəyə düşən şəxsi avtomobillərin sayı 2003-cü ildə 22 idisə, 2018-ci ildə bu rəqəm 53-ə yüksəlmişdir. Eyni zamanda kompüteri olan ev təsərrüfatlarının bütün ev təsərrüfatlarında xüsusi çəkisi 2005-ci ildə 7,3% idisə, 2010-cu ildə 30,3%, 2015-ci ildə 62,4%, 2018-ci ildə isə 64,1% olmuşdur. Bu nümunələri çoxaltmaq mümkündür və gəlinən nəticə odur ki, 2000-ci illərin əvvəlindən bu tərəfə ölkədə orta təbəqənin miqyası genişlənmişdir. Bu nəticə, yuxarıda təqdim edilən Dünya Bankının tədqiqat nəticələrini də dəstəkləyir.

Digər tərəfdən, AzSTAT-ın həyata keçirdiyi Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələrindən istifadə etməklə ölkədə orta təbəqənin miqyası haqqında da müəyyən nəticəyə gəlmək mümkündür. Belə ki, orta təbəqəni “ev təsərrüfatlarında 3-cü və 6-cı gəlir desilləri arasında gəlirə sahib olanlar” kimi qəbul etsək, onda həmin tədqiqatın 2018-ci il nəticələrinə görə bu təbəqə ayda adambaşına 224,9-263,6 manat arası gəliri olan şəxsləri əhatə edəcəkdir. Bu isə 2018-ci ildə ölkədə ev təsərrüfatlarının təxminən 24%-nin, əhalinin isə təxminən 26%-nin orta təbəqəyə aid olması deməkdir.

Hesablamalarımızı bir qədər də dərinləşdirərək, orta təbəqəni onun ədəbiyyatlarda qəbul edilmiş iqtisadi imkanlarına görə müəyyən etməyə çalışdıqda, Azərbaycanda orta təbəqə üçün daha yüksək gəlir aralığı təyin etməli oluruq. Çünkü hesablamalarımız göstərir ki, hazırda ölkədə 5 nəfərlik tipik bir ailənin orta təbəqədə qala bilməsi üçün (avtomobilindən istifadə etmək, uşaqlarını oxutmaq, restoranlarda yemək yeyə bilmək, ailəvi tətilə gedə bilmək, səhiyyə xidmətlərindən istifadə edə bilmək və.s) aylıq 1500-2500 manat arası, başqa sözlə aylıq adambaşına 300-500 manat arası gəliri olmalıdır. AzSTAT-ın Ev Təsərrüfatları Büdcələrinin Seçmə Tədqiqatının nəticələri isə 2018-ci ildə ölkədə bu kateqoriyalı əhalinin payının təxminən 24% olduğunu ortaya qoyur.

Şübhəsiz ki, yuxarıda təqdim etdiyimiz hesablamalar ilkin xarakter daşıyır və AzSTAT-ın verdiyi məlumatların təhlilinə əsaslanır. Bu baxımdan hesab edirik ki, ölkədə orta təbəqənin miqyasının daha dəqiq müəyyən edilməsi üçün əhatəli və müstəqil empirik tədqiqatlara böyük ehtiyac vardır.

Beləliklə, yuxarıdakı təhlillər göstərir ki, Azərbaycan müstəqillik illərində iqtisadi inkişaf baxımından mühüm rola malik orta təbəqənin formalaşması istiqamətində əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişdir. Eyni zamanda rəsmi statistikaya əsaslanan müxtəlif hesablamaların nəticələri, ölkədə orta təbəqə əhalinin payının hələ 30%-i keçmədiyini göstərir. Bu isə OECD ölkələrindəki müvafiq 2/3-lik payla müqayisədə aşağı rəqəmdir və ölkədə orta təbəqənin inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərin qarşıdakı illərdə daha da genişləndirilməsinin zəruriliyini ortaya qoyur.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Standart
Elm və təhsil

Qazaxıstanda elmi dərəcə və adların verilməsində islahat təşəbbüsləri

Qazaxıstanda elmi və elmi-pedaqoji kadrlara uzun illər elmi dərəcə kimi “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru” dərəcərləri, elmi ad kimi isə “dosent” və “professor” adları verilmişdir. Eyni zamanda elmi dərəcə və elmi adların verilməsi prosesini hazırda Azərbaycanda da olduğu kimi mərkəzləşdirilmiş qaydada müstəqil dövlət qurumu olan Prezident yanında Ali Attestasiya Komissiyası həyata keçirmişdir.

2011-ci ildən qanunvericiliyə edilən müvafiq dəyişikliklə Qazaxıstanda elmi dərəcələr “fəlsəfə doktoru” və “profil üzrə doktor”, elmi adlar isə “assosiativ professor” və “professor” kimi təsbit edilmişdir. Həmçinin elmi dərəcə və adların alınması zamanı çap edilməli olan elmi əsərlərlə bağlı tələblər ağırlaşdırılaraq, beynəlxalq nüfuzlu indekslərdəki jurnallara geniş yer verilməyə başlanmışdır.

Qazaxıstanda dövət idarəetməsində həyata keçirilən islahatlar nəticəsində 1999-cu ildən Ali Attestasiya Komissiyasının müstəqil dövlət qurumu kimi fəaliyyətinə son verilmiş və bu qurum eyni adla Qazaxıstan Respublikası Təhsil və Elm Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. 2016-cı ildən isə bu qurumun səlahiyyətlərini Qazaxıstan Respublikası Təhsil və Elm Nazirliyi  yanında Təhsil və Elmə Nəzarət Komitəsi həyata keçirir. Hazırda Komitə ali təhsil müəssisələri və elmi təşkilatlarda yaradılan dissertasiya müdafiə şuralarının və həmin təşkilatların elmi şuralarının vəsadətləri əsasında elmi dərəcə və elmi adların verilməsini həyata keçirir. Komitə elmi dərəcə və adların verilməsi zamanı daxil olan sənədlərin ekspertizası məqsədilə müvafiq profillər üzrə yaratdığı ekspert şuralarından istifadə edir. Komitəyə Baş Nazir və Prezident Adiministratsiyasının rəhbəri ilə razılaşdırılmaqla Təhsil və Elm Naziri tərəfindən vəzifəyə təyin edilən sədr rəhbərlik edir. Komitənin elmi dərəcə və adların verilməsi prosesini idarə edən ayrıca “Kadr Hazırlığının Keyfiyyətinin Qiymətləndirilməsi” idarəsi fəaliyyət göstərir. Elmi dərəcə və elmi adların verilməsi haqqında müvafiq dövlət sənədi Komitə rəhbəri tərəfindən imzalanır.

Hazırda Qazaxıstanda da Qərb ölkələrində olduğu kimi elmi dərəcə və elmi adların verilməsində universitetlərə müstəqillik verilməsi məsələsi müzakirə edilməkdədir. Son olaraq, Qazaxıstan Təhsil və Elm Nazirliyi elmi dərəcə və elmi adların verilməsində Nazirliyin ekspert şuralarının ləğv edilərək bütün səlahiyyətlərin universitetlərə ötürülməsini nəzərdə tutan qanunvericilik dəyişikliyi layihəsi hazırladığını və müzakirə üçün parlementə təqdim etdiyini bəyan etmişdir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Baltikyanı ölkələr elmi dərəcə və adların verilməsində hansı modeldən istifadə edir?

Baltikyanı ölkələr müstəqilliklərini əldə etdikdən sonra elmi dərəcə və elmi adların verilməsində keçmiş Sovet sistemindən imtina etmiş və bu sahədə Anqlo-sakson və Qitə Avropası modellərinin qarışığı olan bir model formalaşdırmışlar. Sovet sistemindən imtina etdiklərindən müstəqillik dövründə bu ölkələrdə Ali Attestasiya Komissiyası adlı mərkəzi dövlət qurumu da olmamışdır. Avropa İttifaqına üzvlük,  Boloniya prosesinə keçid və Anglo-sakson ali təhsil modelinin dünyada geniş yayılmağa başlaması bu ölkələrdə də son illər elmi dərəcə və adların verilməsində ABŞ modeli istiqamətində dəyişikliklərin aparılmasına meyli gücləndirmişdir.

Qeyd edilən ölkələrdə elmi dərəcə və adların verilməsi, onların nostrifikasiyası sahəsində əsas standart və prosedurlar, müvafiq qanunlar (əsasən ali təhsil və elm haqqında qanunlar) və hökumətin (müvafiq nazirliyin) təsdiq etdiyi qaydalar əsasında müəyyən edilir. Bu qaydaların müəyyən edilməsində Litvada Hökumətin və Parlamentin, Latviyada Elm və Təhsil Nazirliyinin kollegial məsləhət orqanları olan “Elm Şuralar” mühüm rol oynayır. Ancaq elmi dərəcə və elmi adların verilməsi Gürcüstanda olduğu kimi universitetlər tərəfindən həyata keçirilir.

Gürcüstanda olduğuna oxşar şəkildə bu ölkələrdə də ali təhsil müəssisələrinin təsnifatı aparılmış və “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi yalnız bakalavr, magistr və doktorantura təhsil pillələrinin olduğu “universitet” tipli ali təhsil müəssisələri tərəfindən verilir. Müstəqillikdən sonra Latviya və Litvada “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi ilə yanaşı, Qitə Avropasındakına bənzər şəkildə “doktor habilitat” elmi dərəcəsi də verilirdi, ancaq 1999-cu ildə Latviya bu elmi dərəcəni ləğv etmiş və hər iki dərəcəni vahid “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi kimi qəbul etmişdir.

Bu ölkələrdə universitetlərdə verilən elmi ad və vəzifələr, onların tutulması qaydaları müvafiq qanunlarla müəyyən edilmişdir. Hazırda mövcud qanunvericiliyə görə Baltikyanı ölkələrdə ardıcıl olaraq “assistent”, “müəllim”, “dosent”, “assosiativ professor” və “professor” elmi vəzifələri tətbiq edilir. Eyni zamanda “professor emeritus” fəxri adı da verilir.

Universitetlərdə bütün elmi vəzifələr müəyyən müddət üçün (5 və ya 6 il) seçki yolu ilə tutulur. Seçkilər, onların prosedurları qanunvericiliyə uyğun olaraq Universitetlərin kollegial orqanları (əsasən senat) tərəfindən keçirilir. Latviyada “assosiativ professor” və “professor” vəzifələrinə namizədləri universitetlərdə müvafiq istiqamət üzrə yaradılmış “Professorlar Şurası” seçir,  Rektor təsdiq edir; digər elmi vəzifələrə namizədləri isə Fakültə elmi şurası seçir və universitet elmi şurası təsdiq edir. Hər üç ölkədə “assosiativ professor” və “professor” elmi vəzifələri üçün “doktor (PhD)” elmi dərəcəsinin olması mütləq şərtdir.

Bu ölkələrdə də elmi adlar, universitetlərdəki müvafiq vəzifəni əks etdirir və yalnız müvafiq universitetdə işləyən zaman istifadə edilir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Rusiyada elmi dərəcə və adların verilməsi üzrə islahat təşəbbüsləri

Yaxud vaxtilə Stalinin yaratdığı Ali Attestasiya Komissiyasının keçdiyi inkişaf yoluna qısa baxış

Rusiyada elmi və elmi-pedaqoji kadrlara elmi dərəcə olaraq “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru”, elmi ad olaraq isə “dosent” və “professor” elmi adları verilir. Elmi dərəcələr ali təhsil müəssisələri və elmi-tədqiqat institutları nəzdində fəaliyyət göstərən dissertasiya müdafiə şuralarının vəsadətləri əsasında, elmi adlar isə həmin qurumların elmi şuralarının vəsadətləri əsasında Rusiya Federasiyası Elm və Ali Təhsil Nazirliyi tərəfindən verilir və Nazirin əmri ilə rəsmiləşdirilir.

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsi üzrə dövlət elmi attestasiyasını təmin etmək məqsədilə Rusiya Federasiyası Elm və Ali Təhsil Nazirliyi yanında Ali Attestasiya Komissiyası fəaliyyət göstərir. Komissiya, ilk dəfə 1934-cü ildə Stalin tərəfindən yaradılmışdır və bir çox müəllifin fikrincə, Sovet elmində Stalinizmin kök salmasını təmin etmək məqsədi daşımışdır. Bu qurum yaradılana qədər Rusiyada elmi dərəcə və adların verilməsi səlahiyyəti tamamilə universitetlərdə olmuşdur. Sovetlər Birliyi dağıldıqdan sonra Rusiyada Ali Attestasiya Komissiyası 1992-1998-ci illər arasında müstəqil dövlət komitəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1998-ci ildən komitə statusu dəyişdirilərək komissiyaya çevrilmiş, əvvəlcə Rusiya Federasiyası Təhsil Nazirliyinin yanında, Təhsil Nazirliyi Təhsil və Elm Nazirliyinə çevrildikdən sonra bir müddət Təhsil və Elm Nəzarəti üzrə Federal Xidmətin yanında, 2011-ci ildən 15 may 2018-ci il tarixinə qədər isə Rusiya Federasiyası Təhsil və Elm Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərmişdir.

Rusiya Federasiyası Prezidentinin 15 may 2018 tarixli 215 nomrəli fərmanı ilə Təhsil və Elm Nazirliyinin bazasında iki ayrı nazirlik – Təhsil Nazirliyi, Elm və Ali Təhsil Nazirliyi – yaradıldıqdan sonra Komissiya fəaliyyətini Elm və Ali Təhsil Nazirliyi yanında davam etdirir. Komissiyanın yenidən təşkili ilə bağlı müzakirələr davam etsə də, hazırda onun tərkibi Rusiya Federasiyası Hökuməti tərəfindən təsdiq edilən elm, texnika, təhsil və mədəniyyət üzrə elmlər doktorları və aparıcı mütəxəssislərdən ibarətdir. Onun hazırkı sədri Xalqların Dostluğunun Rusiya Universitetinin rektorudur.

Son illər Rusiyada Ali Attestasiya Komissiyasının funksiyalarının bir çox ölkədə olduğu kimi ali təhsil müəssisələrinin və elmi-tədqiqat institutlarının elmi şuralarına ötürülməsi istiqamətində müzakirələr aparılır və artıq bu istiqamətdə konkret addımlar da atılmışdır. Belə ki, 2016-cı ildə qanunvericiliyə edilən müvafiq dəyişiklikdən sonra əvvəlcə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti və Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinə, 23 avqust 2017-ci il tarixdə hökumət tərəfindən təsdiq edilən müvafiq siyahı üzrə isə 23 ali təhsil müəssisəsi və elmi təşkilata 1 sentyabr 2017-ci il tarixindən etibarən müstəqil şəkildə elmi dərəcələr (elmlər namizədi, elmlər doktoru) vermək hüququ verilmişdir. Bu siyahıda 19 ali təhsil müəssisəsi və 4 elmi təşkilat yer almışdır. 19 ali təhsil müəssisəsinin 11-i milli tədqiqat universiteti statuslu, 4-ü federal universitet statuslu, 4-ü isə müstəqil inkişaf etmək və təhsil standartlarını müstəqil müəyyən etmək hüququ olan ali təhsil müəssisələridir. Qeyd edilən qurumlar müstəqil şəkildə dissertasiya müdafiə şuraları yaratmaq və onların səlahiyyətlərini müstəqil şəkildə müəyyən etmək hüququna malikdirlər.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Türkiyədə elmi dərəcə və adların verilməsi təcrübəsi: Anqlo-sakson və Qitə Avropası modellərinin sintezi

Türkiyə elmi dərəcə və adların verilməsində ABŞ və Fransa modellərinin bir sıra cəhətlərini özündə əks edirən özünəməxsus bir modeldən istifadə edir.

İlk növbədə ölkədə elmi dərəcə və adların verilməsini tənzimləyən mərkəzi bir qurum – Universitetlərarası Şura (UAK) fəaliyyət göstərir. Şura universitet rektorları ilə hər universitetin senatı tərəfindən 4 il üçün seçilən 1 professordan formalaşır.  Rektorlar Şuraya növbəlilik prinsipi ilə bir il sədrlik edir. Şura ölkədə “doktor (PhD)” elmi dərəcəsinin verilməsini qaydalarını müəyyən edir, xaricdən alınan elmi dərəcə və adların nostrifikaisyasını həyata keçirir və “dosent” elmi adını verir.

Türkiyədə yeganə elmi dərəcə kimi “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi tətbiq edilir. Bu dərəcə ən azı 4 semestrlik doktorantura təhsil proqramının sonunda orjinal elmi tədqiqat olan dissertasiyanın yazılıb müdafiə edilməsi ilə əldə edilir. Doktorantura təhsili qanunvericilik və Universitetlərarası Şuranın müəyyən etdiyi əsaslar üzrə həyata keçirilir, dissertasiyalar universitetlərin yaratdığı müdafiə şuralarında müdafiə edilir və doktorluq dərəcəsi diplomu da fakültə dekanı və universitet rektorunun imzası ilə verilir.

Doktorantura təhsili alanlar təhsil aldıqları müddət ərzində Universitetlərdə “asissent” kimi çalışa bilirlər. “Doktor (PhD)” dərəcəsi alındıqdan sonra “doktor müəllim (doktor öğretim üyesi)”, “dosent (doçent)” və “professor (profesör)” elmi vəzifələrinə yüksəlmək mümkündür.

 “Doktor müəllim (doktor öğretim üyesi)” elmi vəzifəsini (adını) tutmaq üçün universitetlərin elan edilmiş boş ştat yerlərinə müraciət edilir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq dekan ərizəçilərin sənədlərini rəy almaq üçün 3 professor və ya dosentə göndərir. Dekan rəyləri yığdıqdan sonra Fakültə Elmi şurasının da rəyini alır və Rektora təyinat üçün təklif verir. Rektor namizədi ən çox 4 illik müddət üçün bu vəzifəyə təyin edir. Vaxt bitdikdən sonra təkrar təyinat mümkündür. Universitetlər namizədlər üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tələblərdən əlavə tələblər də müəyyən edə bilir.

Türkiyədə “dosent” elmi adını Universitetlərarası Şura verir. Şura bu məqsədlə ildə iki dəfə iddiaçıların ərizələrini qəbul edir. İddiaçının doktorluq dərəcəsi, xarici dildən müvafiq imtahan nəticəsi, müəyyən say və keyfiyyətdə orjinal elmi əsərləri olmalıdır. Bu sənədlər 5 nəfərlik imtahan komissiyasına təqdim edilir. İmtahan komissiyası rəylərini Şuraya təqdim edir. Bundan sonra Şura “dosent” elmi adının verilməsi haqqında qərar qəbul edir və namizədə Universitetlərarası Şura sədrinin imzası ilə dosent sertifikatı verilir. Ancaq universitetlərin dosent ştatlarına təyinat yenə də elan yolu ilə aparılır. “Dosent” elmi adını alanlar universitetlərin elan etdikləri boş dosent ştatları üçün ərizə ilə müraciət edirlər. Rektor ərizələri qiymətləndirmək üçün 3 professordan ibarət komissiya yaradır, onların rəylərini və Universitet İdarə heyətinin rəyini aldıqdan sonra təyinatı həyata keçirir. Universitetlər dosent vəzifəsi üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulanlardan  əlavə şərtlər də müəyyən edə bilir.

“Professor” Türkiyədə ən yüksək elmi ad (vəzifə) hesab edilir. Qanunvericiliyə əsasən dosentlikdən sonra ən azı 5 il müvafiq istiqamət üzrə işləyənlər və orjinal tədqiqatlar aparanlar bu vəzifə üçün müraciət edə bilirlər. Müraciət ərizələrində tədqiqatlarının birini başlıca tədqiqat əsəri kimi göstərirlər. Universitetlər bu vəzifəni tutmaq üçün əlavə şərtlər də müəyyən edə bilir. “Professor” boş ştatlarına elan Rektorluq tərəfindən verilir. Universitet İdarə Heyəti iddiaçıların sənədlərini 3-ü kənardan olmaqla 5 professora göndərir. Professorlar rəy yazır, rəylər İdarə Heyəti tərəfindən qiymətləndirilir və Rektor bunları nəzərə alaraq təyinatla bağlı qərarını verir.

Göründüyü kimi Türkiyə universitetlərində “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi diplomu, “doktor müəllim” və “professor” sertifikatları Universitetlər tərəfindən verildiyi halda, “dosent” sertifikatı Universitetlərarası Şura tərəfindən verilir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Orta Doğu Teknik, Hacettepe, Dokuz Eylül və Uludağ universitetlərinin keçmiş qonaq alimi

Standart
Elm və təhsil

Fransada Universitetlərarası Milli Şura və elmi dərəcə və adların verilməsi təcrübəsi

Fransa elmi dərəcə və adların verilməsi sahəsində bir sıra cəhətləri ilə  özünəməxsus xarakter daşıyan təcrübəyə malikdir. Əsas cəhət elmi dərəcə və elmi adların verilməsində mərkəzləşdirilmiş tənzimləmə mexanizminin mövcud olmasıdır. Belə ki, Fransada Universitetlərarası Milli Şura (CNU) elmi dərəcə və elmi adların verilməsində çox böyük səlahiyyətlərə malikdir. Şura, elmi və elmi-pedaqoji kadrların karyera məsələlərini tənzimləyən rəsmi orqandır. Üzvlərinin 2/3-ü üniversitet professorları tərəfindən seçilir, 1/3-i isə Ali Təhsil və Tədqiqat Nazirliyi (MESR) tərəfindən təyin edilir. Şura, elmi dərəcə və adların verilməsinin əsaslarını müəyyən edir və bu sahədə müvafiq attestasiya komissiyalarını təşkil və koordinasiya edir.

Fransada “doktor (PhD)” elmi dərəcəsi, “dosent (maître de conférence – MCF)” və “professor (professeur des universités)” elmi adları (vəzifələr) və Almaniyada olduğu kimi “habilitat (habilitation)” kvalifikasiyası mövcuddur.

“Doktor (PhD)” elmi dərəcəsi universitetlərdə doktorantura təhsili əsasında və elmi rəhbərlərin nəzarəti altında dissertasiyaların yazılaraq müdafiə edilməsi ilə əldə edilir. Universitetlərarası Milli Şura müdafiə edilmiş dissertasiyaları attestasiya edir, dissertasiya məqbul hesab edilmədiyi təqdirdə onun sahibi aldığı elmi dərəcəni itirmir, sadəcə universitetlərdə vəzifə tutmaq üçün müsabiqələrə buraxılmır.

Universitetlərdə daimi vəzifələr hesab edilən “dosent” və “professor” vəzifələrindən öncə “təhsil və tədqiqat üzrə müvəqqəti attaşe (ATER)” və ya “araşdırmalar üzrə əlaqələndirici monitor” kimi müvəqqəti və müqaviləli akademik vəzifələri tutmaq mümkündür.

Fransa universitetlərində “dosent (maître de conférence – MCF)” elmi vəzifəsini tutmaq üçün  “doktor (PhD)” dərəcəsini almış və bir neçə il (əsasən 3 il) post-doktorantura fəaliyyəti göstərmiş şəxslər müraciət edirlər. Onlar bunun üçün ilk növbədə Universitetlərarası Milli Şuradan (CNU) “dosent (maître de conférence – MCF)” kvalifikasiyasını qazanır və dosentlər üçün müvafiq kvalifikasiya sahibi olanların milli siyahısına əlavə edilirlər. Bu kavalifikasiya onlara elmi-pedaqoji fəaliyyətlərinin nəticələri əsasında verilir. Kvalifikasiya əldə edildikdən sonra vakant dosent vəzifələrini tutmaq üçün universitetlərə müraciət etmək hüququ əldə edilir. Universitetlər də seçki komitələri vasitəsilə bu vəzifələrə rəqabətli şərtlərlə seçki keçirirlər. Hər hansı bir universitetdə bu vəzifəyə seçilənlər daimi əsaslarla seçilir və dövlət qulluğu statusu alırlar.

Universitetlərdə “professor (professeur des universités)” vəzifəsini tutumaq üçün dosent elmi vəzifəsinə sahib olan və “habilitat” kvalifikasiyasını qazanan şəxslər müraciət edirlər. “Habilitat”  kvalifikasiyasını da Universitetlərarası Milli Şura (CNU) verir. Bunun üçün 3-10 il ərzində tutarlı bir tədqiqat, həmçinin də elmi-pedaqoji fəaliyyət və çoxlu sayda elmi əsər nəşr etdirmək tələb edilir. “Professor” elmi adı (vəzifəsi) ən yüksək elmi addır və bu ad da Universitetlərarası Milli Şura (CNU) tərəfindən verilir. Namizədin tədqiqatları, tədris və inzibati fəaliyyətləri yaradılmış seçki komitəsi tərəfindən qiymətləndirildikdən sonra bu vəzifəyə seçilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilir. “Professor” daimi vəzifədir və dövlət qulluğu statusu sayılır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Elm və təhsil

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsinin Alman modeli: ənənəvi və yeni sistemlərin mübarizəsi

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsinin Almaniya modeli bu sahədəki Qitə Avropası təcrübəsinin əsasında dayanır. Almaniya modeli ABŞ modeli ilə müqayisədə kifayət qədər mürəkkəb xarakter daşıyır. Bu ölkədə ali təhsil müəssisələrinin 60%-dən çoxu dövlət ali təhsil müəssisələri olduğundan dövlətin bu qurumlar üzərində aktiv tənzimləmə funkisyası da qalmaqdadır.

Elmi dərəcə və elmi adların verilməsində Almaniya hazırda faktiki olaraq iki ayrı sistem fəaliyyət göstərir. Birinci sistem ənənəvi və geniş yayılan sistemdir. Ölkədə ali təhsilin Boloniya prosesi və Anglo-sakson modeli istiqamətinə islahatı çərçivəsində 2001-ci ildən yeni bir sistem də tətbiq edilir.

Ənənəvi sistemdə, ilk növbədə, formal olaraq bir elmi dərəcə – “doktor (PhD)” – tətbiq edilsə də, faktiki olaraq praktikada “ikinci PhD” kimi ifadə edilən “habilitat” (habilitation) kavalifikasiyası da mövcuddur. Post-doktorantura kavalifikasiyası olan “habilitat”ı qazanan şəxslər bir növ ali təhsil müəssisələrində “privatdozent” kimi müstəqil tədris aparmaq və professorluq üçün müraciət etmək hüququ əldə edirlər. “Habilitat” kvalifikasiyasını qazanan doktorlar adlarının qarşınıda “Dr. habil.” ifadəsini işlədirlər.

Almaniyada ali təhsil müəssisələri “universitet”, “tətbiqi elmlər universiteti” və “sənət və musiqi məktəbi” olmaqla üç yerə ayrılır. Doktorantura təhsili yalnız “universitet”də aparılır və yalnız bu tipli ali təhsil müəssisələri “doktor(PhD)” (“doktorgrad”) dərəcəsi verə bilirlər. “Doktor (PhD)” elmi dərəcəsini Fakültənin təqdimatı əsasında Rektorluq verir. 3-5 nəfərlik dissertasiya müdafiə komissiyasını da Fakültə elmi şurası təyin edir. Hazırda ölkədə bu dərəcəni qazananların orta yaşı 33 yaşdır. “Habilitat” kavalifikasiyası də məhz “universitet” statuslu ali təhsil müəssisələrində tələb edilir.

Ənənəvi sistemdə, doktorantlar, əsasən universitetlərdə “elmi işçi”/”kiçik elmi işçi” vəzifələrini tuturlar. Doktorluq dərəcəsini qazandıqdan sonra “professor köməkçisi” (academic assistant/junior research fellow) kimi işləyərək “habilitat” kvalifikasiyasını qazanmaq üçün tədqiqatlar aparırlar.“Habilitat” kavalifikasiyasını qazanmaq üçün ya bir dissertasiya, ya da çox əhəmiyyətli bir neçə nəşr edilmiş elmi əsər (“cumulative habilitation”) təqdim edilir. Fakültələrin “habilitat komissiyaları” təqdim edilən “habilitat” işlərini qəbul etdiyi təqdirdə həmin şəxslərə “Privatdozent” elmi adını verirlər. Bu elmi adı qazananların universitetdə müstəqil tədris və tədqiqat aparmaq və professorluq üçün müraciət etmək hüququ var.

“Professor” elmi adının və ya vəzifəsinin qazanılması bir qədər fərqlidir. Belə ki, əvvəlcə “fakültə nümayəndələr komitəsi” fakültəyə üç namizəd siyahısı təqdim edirlər. “Təyinat komitəsi” üzvləri peşəkarlığı uyğun olan digər fakültə nümayəndələrindən də ola bilər. Namizədlərlə bağlı müxtəlif alimlərdən rəy, hətta müqayisəli rəy alınır. “Təyinat komitəsi” müəyyən ardıcıllıqla tərtib edilmiş namizəd siyahısını universitet Elmi Şurasına (senat) təqdim edir. Siyahıda dəyişiklik etmək hüququ olan Elmi şura yekun siyahını müvafiq əyalət təhsil nazirliyinə göndərir və müvafiq əyalət nazirliyi üç namizəddən birini “professor” vəzifəsinə təyin edir.

2001-ci ildən sonra tətbiq edilən yeni sistemin ənənəvi sistemdən əsas fərqi doktoranturanı tamamlayan “elmi işçi”/”kiçik elmi işçi”lərə iki seçim imkanının verilməsidir: 1) “Habilitat” kvalifikasiyasının qazanılması; 2) “kiçik professor” (junior professor) vəzifəsinə seçilmək.

Yeni sistemdəki “kiçik professor” elmi adını (vəzifəsi) qazanmaq üçün “habilitat” tədqiqatları aparmağa ehtiyac yoxdur. Bunun əvəzinə namizədin araşdırma, tədris, idarəetmə və.s elmi-pedaqoji fəaliyyətləri nəzərə alınır. Sonra təxminən bir il davam edən müxtəlif mərhələlərdən keçilir. Belə ki, Universitetin yaratdığı həm daxili, həm də xarici komissiya namizədləri təklif edir. Hər iki siyahı nəzərə alındıqdan sonra son siyahı fakültəyə təklif edilir. Sonra universitet rəhbəri siyahını qəbul edir və təsdiq üçün müvafiq əyalət təhsil nazirliyinə göndərir. “Kiçik professor” vəzifəsi 5 illikdir.

“Kiçik professor” elmi adı yeni sistemdə bir növ “habilitat” kvalifikasiyasını əvəz edir və “professor” vəzifəsini tutumaq üçün əsas şərtdir. Ancaq “kiçik professor” vəzifəsi bu günə qədər “habilitat” kvalifikasiyasını yetərli dərəcədə əvəz edə bilməmiş və yalnız bir neçə universitet belə bir vəzifə təsis etmişdir.

Alman modelində “elmi işçi”/“kiçik elmi işçi” və “professor köməkçisi” (academic assistant/junior research fellow) vəzifələri doktorantura və “habilitat” dövründə tutulan vəzifələrdir, hər biri ən çox 6 il ola bilir və daimi deyildir. “Kiçik professor” vəzifəsini çox vaxt eyni universitetdə tutmaq mümkün deyil, “professor” vəzifəsini isə eyni universitetdə tutmaq qanunla qadağan edilmişdir.

Alman qanunvericiliyinə əsasən həm ənənəvi, həm də yeni sistemdə “professor” vəzifəsi (C3, C4 və W2, W3) iki-dərəcəli müəyyən edilmişdir.

Alman modelində hazırda Anglo-sakson təcrübəsi əsasında islahatlar aparılsa da, bu model, xüsusilə də “habilitat” kvalifikasiyası təcrübəsi ilə elmi dərəcə və adların verilməsi üzrə Qitə Avropası təcrübəsinin (mühüm dərəcədə keçmiş Sövet təcrübəsinin də) əsasında dayanır. Hazırda “habilitat” kvalifikasiyasına bənzər praktika Fransa, Avstriya, İsveçrə, Portuqaliya, Niderland, İsveç, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Polşa, Çexiya, Macarıstan, Slovakiya, Litva, Moldova, Rusiya və Bolqarıstan (sonuncularda “elmlər doktoru” dərəcəsi) kimi ölkələrdə  də qalmaqda davam edir.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Siegen Universitetinin keçmiş qonaq alimi

Standart
Elm və təhsil

ABŞ-da elmi dərəcə və adlar (vəzifələr) necə qazanılır? – Qısa baxış

ABŞ-da elmi dərəcələr və elmi adların (vəzifələrin) verilməsində mərkəzləşdirilmiş tənzimləmə mexanizmi yoxdur. Bu ölkədə elmi dərəcə və adlar (vəzifələr) universitetlər tərəfindən verilir və onlar bu sahədə tam sərbsətdir. Hər bir universitet elmi dərəcə və elmi adların (vəzifələrin) verilməsinin prosedur qaydalarını özü müəyyən edir və onların verilməsini təsdiq edən rəsmi sənədi də özü təqdim edir.

Hazırda ABŞ-da universitetlər əsasən “doktor” (PhD) elmi dərəcəsi, “asissent professor” (assistant professor), “assosiativ professor” (associate professor) və “professor” (full professor) elmi adlarını (vəzifələrini) verirlər. Bu vəzifələrdən öncə müqaviləli və müvəqqəti “post-doktorant” (postdoc), “instructor/adjunct professor” kimi vəzifələri də tutmaq mümkündür.

ABŞ dünyada doktorantura təhsilinin ən ciddi olduğu ölkələrdən biridir. Mühazirələrin dinlənilməsi, imtahanların verilməsi, dissertasiyanın yazılıb, müdafiə edilməsi ilə tamamlanan bu təhsilin sonunda kifayət qədər prestijli olan “PhD” elmi dərəcəsi əldə edilir və bu ən yüksək elmi dərəcə hesab edilir. Hazırda ABŞ-da “PhD” dərəcəsini əldə etmədə orta yaş 37-dir.

Bəzi universitetlər çox məhdud sayda “universitet professoru” və pensiyaya çıxan professorlara “emeritus professor” fəxri elmi adlarını verirlər. Bununla yanaşı, ABŞ universitetlərində kənar maliyyələşmə əsasında adlı professor vəzifəsinə, müqavilə əsasında “tədqiqatçı professor” və “praktika professoru” kimi vəzifələrə də rast gəlmək mümkündür.

“Assosiativ professor” və “professor” elmi adları (vəzifələri) alanlar universitetdə daimi ştat hüququ qazanırlar. Buna görə də bütün “asissent professor”ların hədəfi və xəyalı bu elmi adları (vəzifələri) əldə etməkdir.

“Asissent professor” elmi adı (vəzifəsi) professorluğun başlanğıc səviyyəsidir. Əsasən “PhD” dərəcəsini və ya post-doktorantura tədqiqatlarını tamamlayanlara verilir. 5-7 il sonra daimi ştata (tenured) keçə bilməyən “asissent professor”lar universitetdən kənarlaşdırılır.

“Assosiativ professor” elmi adı (vəzifəsi) professorluğun orta səviyyəsidir. Bu adı (vəzifəni) tutmaq üçün elan verilir. Əsasən “asissent professor”lar müraciət edirlər. Onlar bu vəzifəyə kənar rəyçilər, bölmələrində yaradılan komitə, bölmələrinin səsverməsi, dekanın və universitet idarə heyətinin qiymətləndirməsindən sonra Rektor tərəfindən təyin edilirlər. Qiymətləndirmələrdə elmi, pedaqoji və sosial fəaliyyətlər nəzərə alınır.

“Professor” ən yüksək elmi addır (vəzifədir) və bu elmi adı (vəzifəni) tutmaq üçün də elan verilir. Əsasən “assosiativ professor”lar müraciət edir. Bu zaman da əvvəlki mərhələyə oxşar seçki proseduru tətbiq edilir. ABŞ-da bu adı (vəzifəni) 45 yaşından tez əldə edən şəxs nadir hallarda olur. Qiymətləndirmələrdə elmi, pedaqoji və sosial fəaliyyətlər nəzərə alınır.

ABŞ-da verilən elmi adlar (vəzifələr) əsasən universitetdə çalışılan dövrdə qüvvədə olur, başqa sözlə yalnız çalışılan universitetdə istifadə edilə bilir.

Elmi dərəcə və adların verilməsinin ABŞ modeli Şimali Amerika modeli də adlandırılır və son dövrlərdə Anglo-sakson ölkələrində, Qitə Avropası ölkələrində geniş yayılmağa başlamışdır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Müsahibə

AsyaAvupa Dergisi’ne Röportaj

DOÇ. DR. ELŞEN BAĞIRZADE AZERBAYCAN DEVLET İKTİSAT ÜNİVERSİTESİ REKTÖRÜ’NÜN MÜŞAVİRİ, İKTİSAT FAKÜLTESİ ÖĞRETİM ÜYESİ

Kendinizi tanıtır mısınız?

1982 yılında Azerbaycan’ın Masallı ilinin Köhne Alvadi köyünde doğdum. İktisat doktoru, doçentim. Günümüzde Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi’nde İktisat Fakültesi Öğretim Üyesi ve Rektör Müşavirliği görevlerini yürütmekteyim. Temel çalışma alanlarım makro ekonomi, kalkınma ekonomisi ve uluslararası ekonomidir. Bunlarla birlikte zaman zaman yükseköğretimin çeşitli sorunlarına yönelik akademik çalışmalar da yapıyorum. Azerbaycan’da kayıtdışı ekonomi konusunda yazılmış ilk ve bildiğim kadarıyla bugüne kadar tek doktora tezinin yazarıyım. Çeşitli yıllarda Türkiye’de Uludağ, Dokuz Eylül, Hacettepe ve Orta Doğu Teknik üniversitelerinde, Kuzey Kıbrıs’ta Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi’nde, Almanya’da Kiel ve Siegen üniversitelerinde akademik çalışmalar yaptım. 2009’da T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı’nın Türk Dünyası Dış Ticaret Politikaları Eğitim Programını tamamladım. 2012-2016 yılları arasında Azerbaycan Devlet İktisat, Hacettepe, Ahmet Yesevi ve Manas üniversitelerinin birlikte düzenledikleri Avrasya Sosyal Bilimler Forum’larının ortak koordinatörlüğünü yürüttüm. Başta Türk Dünyası coğrafyası olmak üzere çok çeşitli ülkelerde bilimsel etkinliklere ve değişim programlarına katıldım. Çeşitli akademik dergilerde editör yardımcılığı, yayın ve hakem kurulları üyeliğimin yanısıra, bir iktisatçı olarak medya ile de yakın temas halindeyim.

2015 Nobel Kimya ödülü sahibi ünlü Türk bilim adamı Prof. Dr. Aziz Sancar ile birlikte Enstitümüz’ün düzenlediği EFE 2018’e katılmıştınız. Prof. Dr. Aziz Sancar ile nasıl tanıştığınızı bizlere anlatabilir misiniz?

Evet. O zaman EFE’nin ikincisine katılıyordum. Birinci katılımım 2014 yılında olmuştu. Başarılı bulduğum bu kongrenin bilim kurulunda da yer alıyorum. Bu yıl Aziz Hoca ile Kazakistan ve Kırgızistan ziyaretimiz sırasında EFE 2018’e de katıldık. Güzel bir bilimsel etkinlik oldu. Bu bakımdan ilk önce emeği geçen herkesi tebrik etmek istiyorum. Tabi, Aziz Hoca 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandıktan sonra bir anda tüm dünyanın, özellikle de Türk Dünyası’nın gündemine oturdu. Bunda Hocanın bilimde yaptığı başarılı çalışmaların yanısıra, Nobel ödülünü aldığı sırada ve sonrasında dünyaya vermiş olduğu mesajların da büyük etkisi oldu. Ben bu mesajları dikkatle izleyenlerden biri idim ve verilen bu mesajlarda bir aydın Türk evladının mensubu olduğu milletini muasır medeniyet düzeyinin üstünde görme arzusunu ve bu yolda her türlü fedakarlığı yapmaya hazır olduğunu görüyordum. Bu bakımdan Hoca bir bilimadamı ve aydın olarak beni çok etkilemişti. Bende ilk fırsatta onunla tanışmak, onu yakından tanımak istiyordum. İlk önce onunla e-posta üzerinden yazışmamız oldu. Sonra 2017’de Eğitim Bakanı’mızın daveti ve üniversitemizin organizatörlüğünde Aziz Hoca’nın Azerbaycan’a seferini gerçekleştirdik. Bu onun Türkiye dışında bir Türk Cumhuriyeti’ne ilk seferi idi. Artık Azerbaycan’da Aziz Hoca ile yakından tanışma fırsatımız oldu. Sefer boyunca birlikte olduk. Onunla ilgili Azerbaycan’da bir kaç makale yazdım. Rektörümüzle birlikte çok önemli bir eseri olan Nobel Biyografi’sini Azerbaycan Türkçesi’nde yayına hazırladık. Sonra bildiğiniz üzere yine bu Nobel Biyografisi’nin sizin Enstitü’de İngilizçe, Rusça, Türkiye Türkçe’si ve Kazak Türkçe’sinde de güzel bir baskısını yaptık… Azerbaycan’dan sonra bu yıl Hoca ile Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’a seferlerimiz oldu. Bütün bu süreçte, bilimsel çalışma alanlarımız farklı olsa da, mensubu olduğumuz milletin geçmişi, bugünü ve geleceği konusundaki görüşlerimizin çok benzer olduğunu gördük. Hoca ile sürekli görüş alışverişi içindeyiz. Birbirimizi severiz. Özellikle, bana “Türkmen kardeşim” diye hitap etmesini çok sever ve bundan şeref duyarım…

Prof. Dr. Aziz Sancar’ın Orta Asya ülkelerine yapmakta olduğu ziyaretlerine eşlik etmektesiniz. Bu seyahatlerden edinmiş olduğunuz izlenimlerinizden bizlere bahsedebilir misiniz?

İlk önce şunu söylemeliyim ki, Aziz Sancar’ın bu ziyaretlerinin temel amacı Türk çocuklarını, Türk gençlerini bilim yapmaya teşvik etmek, onları bu yolda cesaretlendirmektir. Bilindiği gibi bir zamanlar dünyanın önemli bilim merkezlerinden olmuş Türk Dünyası en az 500 yıldır bilime ciddi bir katkı yapamamaktadır. Tabi, bunun çeşitli nedenleri vardır. Bu sorunun çözümü için de yapılacak bir çok şey vardır. Fakat yapılması gereken en önemli şey, Türk Dünyası’nda bilim yapmaya müsait ortamı oluşturmak ve gelecek kuşakları bu yolda cesaretlendirmektir. Aziz Sancar’ın Türk Cumhuriyetlerine ziyaretleri, özellikle de bu ziyaretlerde gençlere yönelik verdiği “Temel Bilim ve Ulusal Kalkınma” konulu konferansları işte bu amaca hizmet etmektedir. Bu ziyaretler sırasında verilen önemli mesajları ve önerileri 7 başlık altında şöyle toplayabiliriz: 1) Temel bilimlere öncelik tanıyın; 2) Erkeklere ve kızlara eşit eğitim olanakları sağlayın; 3) Çocukları küçük yaşlardan deney ve gözlem yapmaya alıştırın; 4) Politikayı ve dini bilimin dışında tutun; 5) Bilim adamlarını dinin ve politikanın dışında tutun; 6) Bilimin finansmanında ve teşvikinde liyakat ilkesini temel alın; 7) Araştırma yapanlara seçim özgürlüğü ve gereken zamanı verin.

Ziyaretlerimiz sırasında Aziz Hoca’nın verdiği bu mesajların olumlu karşılandığını ve toplumun çeşitli kesimlerinden görüştüğümüz insanların bu yönde yapmamız gereken çok iş olduğu bilincine sahip olmalarını görmek şahsen beni çok sevindirmiştir. Bana göre sorunun çözümü yolundaki ilk ve en önemli aşama onun varlığının bilincinde olmaktır. Bu bakımdan Türk Dünyası’nın iyi durumda olduğunu görüyorum.

Tabi, ziyaret ettiğimiz Cumhuriyetlerde Aziz Sancar’a çok büyük ilgi ve alaka gösterildiğini de söylemeden geçemeyeceğim. Hoca’nın kendisinin de ifade ettiği gibi Nobel aldıktan sonra ona gelen tebriklerden Türk Dünyası’nın hala var olmasını bir daha görmüştür. Almatı’dan Prizren’e kadar tüm Türk illerinden insanlar ona tebrikler göndermiş, onun başarısını kendi başarları gibi gördüklerini ifade etmişlerdir. Hiç kuşkusuz ki, bu bir taraftan milletimizin kadirşinaslığından ileri gelmekte, diğer taraftan ise uzun zamandır ayrı düştüğü dünya biliminin zirvelerinde yeniden kendi yerini almaya ne kadar istekli olduğunu göstermektedir.

Ziyaretlerimiz sırasında Türk Cumhuriyetleri’nin birbirinden pek büyük bir farkının bulunmadığını, tarihsel süreç içinde oluşturulmuş yapay sorunlarının ise çok uzun zamana ihtiyaç duyulmadan giderilebilir olduğunu bir daha gördük. Bir kere bu Cumhuriyetler büyük bir oranda genç nüfusa sahiptir. Eğer bu fırsat penceresi doğru değerlendirilirse, gereken reformları hızlı bir şekilde gerçekleştirebilir, dinamik bir sosyoekonomik yapı oluşturabilir, kendi aralarında ve dünya ile entegrasyonlarını hızla tamamlayabilirler.

Günümüzde Türk Dünyası’nın genelde doğal kaynaklara dayanarak kendi kalkınmasını sürdürdüğü görülmektedir. Bu yolun sürdürülebilir olmadığı, bu modelle dünyada söz sahibi bir millet olunamayacağı aşikardır. Onun için de ülkelerimizin bilime ve eğitime ciddi önem vermesi gerekmektedir. Bilim ve eğitim teknoloji ve inovasiyonun, teknoloji ve inovasyon ise sürdürülebilir kalkınmanın temel kaynağıdır. Son yıllarda Türk Cumhuriyetleri’nde bu yönde bazı ciddi çabaların olduğunu görmekteyiz ve bu da bizi gelecek için daha da umutlandırmaktadır.

Türk Dünyası ülkelerinin ekonomik durumları ele alındığında, son zamanlarda ne tür ekonomik değişimler ve dönüşümler gözlemlenmektedir?

Günümüzde bağımsız Türk Cumhuriyetleri toplamda yaklaşık 1.2 trilyon dolar büyüklüğünde ekonomiye ve 150 milyondan fazla nüfusa sahiptir. Bu Cumhuriyetler Avrasya’nın merkezinde, önemli küresel ulaştırma ve iletişim ağları üzerinde yerleşmelerinin yanısıra, ciddi sanayi potansiyeline ve zengin doğal kaynaklara sahip ülkelerdir. Fakat günümüzde Türkiye önemli ölçüde ithalata, diğer Türk Cumhuriyetleri ise genelde doğal kaynak ihracatına bağımlılıkdan doğan kırılgan ekonomilere sahiptirler. Bu bakımdan Türk Cumhuriyetleri arasında hala orta gelir düzeyini aşabilmiş bir ülke bulunmamaktadır. Daha hızlı ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ve yüksek refah düzeyini yakalayabilmeleri için bu ülkelerin önünde çağın gereği olan bilgi ve inovasyon temelli bir ekonomik yapının oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır. Bu yüzden özellikle Azerbaycan, Kazakistan, Türkiye ve son yıllar itibariyle Özbekistan’da bilime ve eğitime, dolayısıyla insan sermayesine yönelik yatırımları önemli buluyorum. Özellikle, Azerbaycan ve Kazakistan’da gençlerin yurtdışında eğitimine yönelik gerçekleştirilen devlet programlarının ve yapılmakta olan eğitim reformalarının önümüzdeki yıllar için bu açıdan faydalı olacağı kanaatindeyim.

Türk Cumhuriyetleri’nin sürdürülebilir kalkınması yolundaki diğer önemli bir mesele ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi ve kurumsal kalitenin yükseltilmesini de içerecek şekilde yapısal dönüşümlerin gerçekleştirilmesidir. Türkiye’nin ithalata dayalı, diğer Türk Cumhuriyetleri’nin ise genelde doğal kaynakların ihracatına dayalı bir ekonomik yapıya sahip olması bu ülkelerde sık sık cari açık ve buna bağlantılı olan diğer ciddi ekonomik sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan son yıllarda bu ülkelerde özellikle ekonomik çeşitlendirme, ihracatın, yabancı sermayenin ve turizmin teşviki yönünde atılan adımları yerinde buluyorum.

Son zamanlar Özbekistan’ın başlattığı ekonomik reformları ve dünya ekonomisine entegrasyon amaçlı girişimlerini de Türk Dünyası’nın ekonomik geleceği açısından önemli buluyorum. Nüfus büyüklüğü bakımından Türkiye’den sonra ikinci Türk Cumhuriyeti olan Özbekistan, ayrıca büyük bir ekonomik potansiyele sahip bir ülkedir. Sanayi, tarım, turizm, doğal kaynaklar ve insan semayesi bakımından büyük öneme sahip bu ülkede son dönemlerde başlatılan yeni açılımların önümüzdeki yıllarda diğer Türk Cumhuriyetleri için de olumlu ekonomik etkiler yaratacağı kanaatindeyim.

Bilindiği üzere Türkiye ve Orta Asya ülkeleri arasında pek çok alanda işbirliği bulunmaktadır, bunlar arasında en önemlilerinden birisi olan ekonomik entegrasyon süreci nasıl gelişmektedir, ve sizin görüşünüze göre daha da güçlendirilmesi adına neler yapılabilir?

Şimdi Türkiye’nin bağımsızlıklarını kazandıktan sonra diğer Türk Cumhuriyetleri ile her alanda işbirliği yapma çabası içinde olduğu ve bu konuda belli bir mesafe aldığı doğrudur. Günümüzde Türkiye bu cumhuriyetlerle özellikle ticaret, yatırım, ulaştırma, müteahhitlik hizmetleri ve eğitim alanlarında yoğun bir işbirliği içerisindedir. Fakat bu ilişkilerin bir entegrasyon süreci çerçevesinde geliştiğini söylemek henüz mümkün değildir. Hatta genel olarak baktığımızda, Türk Cumhuriyetleri’nin ekonomik entegrasyon açısından tamamen farklı yönlerde hareket ettiğini bile görmek mümküdür. Şöyle ki, Kazakistan ve Kırgızistan artık Avrasya Birliği üyesi, Türkiye uzun zamandır Avrupa Birliği ile ortak gümrük anlaşması imzalamış ve bu Birliğin üyeliğine aday ülke, Türkmenistan resmen hiçbir ekonomik ve politik birliklere katılmama yolunu seçmiş, Azerbaycan daha fazla ikili ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinden yana bir ülke, Özbekistan’ın ise bu konudaki yaklaşımı henüz açıklığa kavuşmamıştır. Ayrıca Bağımsız Devletler Topluluğu üyesi Türk Cumhuriyetleri’nin kendi aralarında serbest ticaretin ve vizesiz gidiş-gelişin sağlanmasına yönelik anlaşmaları olduğu halde, Türkiye ile bu türlü anlaşmaları bulunmamaktadır.

Hiç şüphe yok ki, Türk Cumhuriyetleri arasında etkin bir ekonomik entegrasyon yalnızca çok taraflı anlaşmalar ve ortak kurumlar aracılığıyla gerçekleştirilebilir. Bu bakımdan Türk Konseyi veya Türk Keneşi dediğimiz kurumun etkinliğini artırmamızın zorunlu olduğunu düşünüyorum. Bir an önce Özbekistan’ın Konsey’e üyeliği sağlanmalı ve üye ülkeler arasında ticaret, yatırım, işgücü ve inovasyon alanlarında ilişkileri serbestleştirecek çalışmalar başlatılmalıdır. Sovyetler Birliği ortadan kalktıktan sonra Türk Cumhriyetleri arasındaki ilişkilerin 27 yıllık gelişim sürecine baktığımızda, bu ilişkilerin sadece kültürel tabana dayandırılarak sürdürülmesinin ne kadar zor olduğunu görebiliriz. İlişkileri sağlam bir ekonomik temele oturtmak gerekmektedir ki, bu da ticaret, yatırım, işgücü ve inovasyon alanlarında işbirliğini derinleştirmek yolu ile sağlanabilir. Aslında birbirimizle daha fazla iş yaptıkça kültürel ilişkilerin de gittikçe daha fazla derinleşeceğini, aramızdaki ortak alfabe, ortak Türkçe gibi sorunların da zamanla çözüleceğini göreceğiz.

Orta Asya ülkelerinin Azerbaycan da dahil olmak üzere ticaret ortakları ve bunların miktarları incelendiğinde birbirlerinden çok, dünyadaki belli başlı büyük ekonomiler ile ticaret yaptıkları görülmektedir. Bu çerçevede, bölgesel ticaretin gelişmesi adına neler yapılabilir ve bunun önündeki engeller sizce nelerdir?

Bu tesbitiniz doğrudur. Bunun doğal nedeni Türk Cumhuriyetleri’nin genelde doğal kaynakların ihracatına ve sanayi ve yüksek teknoloji ürünlerinin ithalatına dayalı bir ekonomik yapıya sahip olmalarıdır. Fakat yine de bu ülkelerin dış ticaret hacminde kendi aralarındaki ticaretin oranı çok düşük düzeylerdedir. İşin en ilginç tarafı, birbiriyle komşu olan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri arasındaki ticaret ilişkileri bile istenen düzeyde değildir. Bu oranları gittikçe artırmak mümkündür. Bunun için ekonomik ilişkilerimizin serbestleştirilmesine yönelik çalışmalar yapmamızın yanısıra, aynı zamanda da küresel ve bölgesel nitelikli önemli ekonomik projelere yönelik ortak yaklaşım sergilememiz gerekmektedir. Bilindiği gibi Türk Cumhuriyetleri dünyanın en önemli ekonomik güçlerinden olan Avrupa Birliği ve Çin arasında büyük stratejik öneme sahip bir coğrafyada bulunmaktadır. Ülkelerimiz kendi doğal kaynaklarını, özellikle de petrol ve doğalgaz kaynaklarını bu iki ekonomik güç merkezine ihraç etmekle birlikte, aynı zamanda da bunlar arasında önemli tranzit koridor olma potansiyeline sahiptir. Günümüzde Türk Cumhuriyetleri eskiden İpek Yolu olarak adlandırdığımız hat üzerinde ortak ulaştırma, iletişim ve ticaret politikaları izleyerek, Avrupa ve Doğu Asya ülkeleri arasındaki tranzit geçişlerden büyük pay alabilir, böylece bu koridor üzerinde gerçekleştirilecek büyük altyapı projeleri aracılığıyla kendi ekonomilerini birbirine entegre edebilirler. Bu, ülkelerimiz arasındaki ekonomik ilişkileri, özellikle de ticaret ilişkilerini ciddi bir biçimde derinleştirebilir. Aslında burada Azerbaycan ve Türkiye’nin bu konuda diğer Türk Cumhuriyetleri’ne örnek teşkil edecek bir işbirliği içinde olduğunu da vurgulamak lazımdır. Günümüzde Azerbaycan ve Türkiye küresel ve bölgesel ortaklarıyla birlikte Akdeniz, Ege, Adriyatik ve Karadeniz havzalarının Hazar Denizi ile petrol ve doğalgaz boru hatları, aynı zamanda da tren hatları ile birleştirilmesini başarmıştır. “Bakü-Tiflis-Erzurum”, “Bakü-Tiflis-Ceyhan”, “TANAP”, “TAP”, “Marmaray”, “Sultan Selim Köprüsü”, “İstanbul Havalimanı”, “Bakü-Tiflis-Kars”, “Elet Limanı” gibi dev projeler işte bu amaca yönelik olarak gerçekleştirilmiştir. Birgün bu projelerin Trans-Hazar bağlantılarının da tamamlanarak Türk Cumhuriyetleri ekonomilerinin sağlam bir şekilde birbirine entegre edilmesi ve Türk Dünyası’nın Doğu ile Batı, Kuzey ile Güney arasında verimli ve güvenli bir koridora dönüştürülmesi sağlanabilir.

Bazen basında bu projelerin gerçekleştirilmesi önünde Rusya, İran ve çeşitli diğer ülkeler ciddi bir engel olarak gösterilmek isteniyor. Fakat ben bu görüşte değilim ve eski İpek Yolu zamanında olduğu gibi uzun vadede bu projelerde adı geçen ülkelerin de yararlanabileceğini düşünüyorum.

Türkiye ve Azerbaycan’ın ekonomik ilişkilerine sektörel bazda baktığımızda, bu iki ülkedeki firmalar birbirlerinin en çok hangi sektörlerine yatırım yapmaktadır?

2017 yılı rakamlarına göre Türkiye’nin Azerbaycan’daki yatırımları yaklaşık 10 milyar doları, Azerbaycan’nın Türkiye’deki yatırımları ise yaklaşık 8 milyar doları aşmıştır. Azerbaycan’da 2600’ün üzerinde Türkiye sermayeli firma, Türkiye’de ise 1700’ün üzerinde Azerbaycan sermayeli firma faaliyet göstermektedir. Ayrıca Türk müteahhitlik firmaları bugüne kadar Azerbaycan’da toplam değeri 12 milyar doları aşan 360’dan fazla proje üstlenmişlerdir. Yine bu yıl tamamlanan “Star” rafinerisine yapılan dev yatırım ve planlanan diğer yatırımları da hesaba kattığımızda Azerbaycan’nın 2020 yılına kadar Türkiye’deki toplam yatırımlarının 20 milyar dolara ulaşacağı beklenmektedir.

Karşılıklı yatırımların sektörel yapısına baktığımızda Türkiye sermayeli firmaların Azerbaycan’da bilgi ve iletişim, finans ve sigorta faaliyetleri, gıda, meşrubat ve tütün ürünleri, sanayi ve inşaat sektorlerine daha fazla yatırım yaptıklarını görebiliriz. Azerbaycan sermayeli firmaların ise Türkiye’deki başlıca yatırım alanları toptan ve perakende ticaret, inşaat, gayrimenkul, kiralama ve iş faaliyetleri, ulaştırma, haberleşme ve depolama hizmetleri, imalat sanayi, oteller ve lokantalar, sosyal ve kişisel hizmet faaliyetleri, tarım, avcılık ve ormancılık, sağlık işleri, madencilik ve taşocakçılığı, elektrik, gaz ve su, eğitim hizmetleri ve mali aracılık faaliyetleridir.

İki ülke firmalarının yoğun faaliyet alanlarından birisi gibi dış ticarete de dikkat etmemiz gerekmektedir. Özellikle de Türkiye’deki firmaların Azerbaycan’da şubeler açarak Türkiye’den ithalat gerçekleştirmeleri yaygın bir hal almıştır. 2017 yılı sonu itibariyle iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 2.6 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiştir ki, onunda yaklaşık yarısını Azerbaycan’ın Türkiye’ye ihracatı teşkil etmiştir. Azerbaycan’ın hem ihracatında, hemde ithalatında ikinci ülke olan Türkiye, Azerbaycan’a daha fazla makineler, mekanik cihazlar ve yedek parçaları, demir ve çelikten eşyalar, elektrikli makina ve cihazlar ile yedek parçaları, mobilya, otomotiv, optik alet ve cihazlar, motorlu kara taşıtları ve yedek parçaları, mineral yakıtlar, petrol ve türevleri gibi ürünler ihraç etmekte, Azerbaycan’dan ise genelde işlenmemiş alüminyum, etilen polimerleri (ilk şekillerde), petrol yağları, asiklik hidrokarbonlar, hayvan derileri, petrol gazları ve diğer gazlı hidrokarbonlar, doğalgaz, işlenmemiş kurşun ve pamuk ipliği gibi ürünler ithal etmektedir.

Genel bir değerlendirme yaptığımızda Türkiye firmalarının en büyük yatırımlarını Azerbaycan’ın petroldışı sektörlerine, Azerbaycan firmalarının ise Türkiye’nin enerji ve kimya sanayisi sektörlerine yönelttiğini söyleyebiliriz. Bu sektörlere yapılan yatırımlar ise her iki ülke ekonomisinin mevcut kırılganlıklarının giderilmesinde büyük öneme sahiptir.

Cevaplarınız için çok teşekkür ederiz.
Sağolun. Bende sizlere teşekkür ediyor ve çalışmalarınızda başarılar diliyorum.

“AsyaAvrupa” Dergisi, No. 34, s.34-36

Standart
Müsahibə

Sülh və iqtisadi rifah dənizi

Regionun dayanıqlı inkişafına təhdid olan Xəzərin ekoloji problemlərinin həlli üçün birgə əməkdaşlıq zəruridir

Müsahibimiz Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti (UNEC) rektorunun müşaviri və Beynəlxalq iqtisadiyyat kafedrasının dosenti, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Elşən Bağırzadədir.

Elşən müəllim, Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın ölkəmizə təsiri barədə nə deyə bilərsiniz?

E.B.: Bunun üçün ilk növbədə yeni konvensiyanın imzalanmasına qədər Xəzərin hüquqi statusunun necə tənzimləndiyinə və tərəflər arasında bu sahədəki anlaşılmazlıqlara diqqət yetirmək zəruridir. Bildiyiniz kimi, Sovetlər Birliyi dağılana qədər Xəzər dənizi bu ölkə ilə İranın daxili su hövzəsi kimi qəbul edilirdi. 1921 və 1940-cı illərdə Sovetlər Birliyi və İran arasında bağlanmış ticarət və dənizçilik haqqında müqavilələrlə Xəzər, bir növ, iki ölkə arasında bölüşdürülmüşdü və beynəlxalq hüquq da bu müqavilələri qəbul edirdi. 1970-ci ildən başlayaraq Sovetlər Birliyi Xəzər dənizinin özünə aid olan hissəsini Xəzərsahili ittifaq respublikaları arasında orta xətt prinsipi əsasında sektorlara da bölmüşdü. Lakin Sovetlər Birliyi dağılandan sonra Xəzərsahili ittifaq respublikaları müstəqilliklərini əldə etdilər və Xəzərin hüquqi statusunun yenidən müəyyən edilməsi aktual məsələyə çevrildi. Uzun müddət – təxminən 25 il sahilyanı ölkələr Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməsində razılığa gələ bilmədilər. Bu dövrdə Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan Xəzərin dibinin orta xətt prinsipi üzrə milli sektorlara bölünməsi, su səthinin isə ümumi istifadəsi ilə bağlı öz aralarında ikitərəfli sazişlər imzaladılar. İran isə Xəzərdə ən az sahil xəttinə malik ölkə olmasına baxmayaraq, 1921 və 1940-cı illərdə imzalanan müqavilələrə istinad edərək Xəzərin sahilyanı ölkələr arasında 5 bərabər hissəyə bölünməsini tələb edirdi. Həmçinin Türkmənistan da Xəzərin orta xətt prinsipi üzrə bölünməsinə tərəfdar olsa da, Azərbaycanla bir sıra istiqamətlərdə fikir ayrılıqları var idi. Konkret olaraq Türkmənistan Xəzərin Azərbaycanla öz arasında bölüşdürülməsində Abşeron və Çilov adalarının nəzərə alınmamalı olduğunu iddia edirdi. Nəticədə Azərbaycan Xəzərin şimal hissəsində qonşu olduğu ölkələrlə Xəzərin bölüşdürülməsi və ondan istifadə üzrə razılıqlar əldə etməsinə baxmayaraq, cənub hissəsində qonşu olduğu ölkələrlə bu sahədə razılıqlar əldə edə bilməmişdi və bu səbəbdən bir sıra karbohidrogen yataqlarından istifadə də müvəqqəti olaraq dayandırılmışdı.

12 avqust 2018-ci ildə Aktauda imzalanan Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya bütün Xəzərsahili ölkələrin üzərində razılaşdığı bu qəbildən yeganə sənəddir. Sənədə əsasən, Xəzərdə sahil xətti olan hər bir ölkə dənizin üst hissəsində sahildən 15 mil məsafəyə qədər paya sahib olur, sahildən 10 mil məsafədə isə balıq tutmaq hüququ əldə edir. Dənizin qalan hissəsi isə ümumi istifadədə saxlanır. Bu, artıq o deməkdir ki, Xəzərin üst hissəsinin bölüşdürülməsi və istifadəsi ilə bağlı hər hansı bir mübahisə qalmır, İran və Türkmənistanın irəli sürdüyü, ancaq Azərbaycanın mənafelərinə cavab verməyən iddialar öz aktuallığını itirir.

Konvensiyada diqqəti çəkən mühüm məqamlardan biri də 14-cü maddədə sahilyanı ölkələrin öz aralarında razılaşaraq Xəzərin dibindən magistral boru xətləri çəkmə hüquqlarının təsbit edilməsidir. Hesab edirəm ki, bu maddə Azərbaycanın strateji maraqları baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan Transxəzər boru xətlərinin gələcəkdə reallaşması üçün də, bir növ, hüquqi zəmin yaradır.

Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, konvensiya Xəzərin dibinin bölüşdürülməsi məsələsini həll etmir. Belə ki, hazırda Azərbaycanın bununla bağlı Rusiya və Qazaxıstanla ikitərəfli sazişləri olsa da, İran və Türkmənistanla belə sazişləri yoxdur. Buna görə də İran və Türkmənsitanla indiyə qədər mübahisə obyektinə çevrilmiş olan bir sıra karbohidrogen yataqlarının işlənməsinə yol açmaq üçün gələcəkdə bu ölkələrlə də müvafiq sazişlərin imzalanmasına ehtiyac yaranır.

Bütövlükdə konvensiyada Xəzərdən sülh və inkişaf məqsədləri üçün istifadəni, həmçinin də Xəzərin iqtisadi dayanıqlığının təminini nəzərdə tutan çoxlu sayda müddəalara yer verilməsi həm Azərbaycanın, həm də Xəzər hövzəsi ölkələrinin və dünyanın maraqlarına cavab verir.

Konvensiyada Xəzəryanı dövlətlər arasında müxtəlif sahələr üzrə əməkdaşlıq məsələlərinə nə kimi önəm verilir?

E.B.: Bildiyiniz kimi, Xəzər hövzəsi tarixən Mərkəzi Asiya, İran, Qafqaz və Volqaboyu ərazilərin istehsal və ticarət mədəniyyətlərinin mərkəzində dayanmış, Şərq ölkələri ilə Avropanı birləşdirən möhtəşəm İpək yolu mədəniyyətinin isə mühüm halqasını təşkil etmişdir. Xəzər hövzəsi bu gün də qeyd olunan mövqeyini mühüm dərəcədə qoruyub saxlayır və təxminən illik 2,5 trilyon ABŞ dolları məbləğindəki istehsal həcmi, zəngin neft və qaz yataqları, qiymətli balıq və kürü resursları, Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən nəqliyyat dəhlizləri ilə dünya iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. Ancaq buna baxmayaraq, Xəzər hövzəsi ölkələrinin qeyd olunan mövqelərini daha da gücləndirmək və bu istiqamətdə əməkdaşlığı dərinləşdirmək potensialı yüksəkdir. Bu baxımdan konvensiyada Xəzərin resurslarını, bioloji müxtəlifliyini və bütövlükdə ekoloji tarazlıqlarını qoruma, regionun dayanıqlı inkişafını təmin etmə, nəqliyyat şəbəkələrini inkişaf etdirmə, qarşılıqlı iqtisadi əməkdaşlığı dərinləşdirmə, resurslardan yalnız sülh məqsədləri üçün istifadə, üçüncü ölkələrin hərbi gəmilərinin Xəzərə daxil olmasına yol verməmə, terrorizm və qaçaqmalçılıqla mübarizə sahələrində tərəfdaş ölkələrin birgə əməkdaşlığının nəzərdə tutulması əhəmiyyətli hesab olunmalıdır.

Mən regionun dayanıqlı inkişafı üçün mühüm təhdid hesab olunan Xəzərin ekoloji problemlərinin həlli məqsədilə konvensiyada nəzərdə tutulan birgə əməkdaşlığı xüsusilə əhəmiyyətli hesab edirəm. Artıq heç kimə sirr deyil ki, Xəzər dənizinin çirklənməsi və su səviyyəsinin dəyişməsi ciddi ekoloji problem kimi qarşımızda dayanır. Bu gün Xəzərin çaylar və sahil zonalarındakı yaşayış və sənaye məntəqələri vasitəsilə, neft və qaz hasilatı və su səviyyəsinin dəyişməsi yolu ilə çirklənməsi bir sıra ərazilərdə artıq kritik həddə gəlib çatmışdır. Çirklənmə bütövlükdə Xəzərin bioloji resursları və biomüxtəlifliyinə böyük ziyan vurmaqda davam edir. Eləcə də Xəzərin su səviyyəsinin yüksəlməsi sahilyanı ölkələrin bir sıra ərazilərinin iqtisadi dövriyyədən çıxmasına səbəb olur. Tərəfdaş ölkələrin bütün bu ekoloji problemlərlə birgə mübarizəsi regionun dayanıqlı iqtisadi inkişafı üçün ən vacib şərtlərdən biridir.

Konvensiyanın regionda nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və genişləndirilməsinə verə biləcək töhfələri barədə nə deyə bilərsiniz?

E.B.: İlk növbədə qeyd etməliyəm ki, konvensiyada bir çox maddələr Xəzərdə nəqliyyat məsələlərinin beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində və tərəflərin iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarının gözlənilərək tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Bu isə Xəzər üzərində nəqliyyatla bağlı qanunvericiliyin daha da təkmilləşdirilməsinə xidmət etməklə yanaşı, həmçinin də nəqliyyat dəhlizlərinin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edir.

Digər tərəfdən, bu konvensiya Xəzərdən yalnız sülh və iqtisadi rifah naminə istifadəni nəzərdə tutduğundan və tərəfdaş ölkələr arasında bu istiqamətdəki bir sıra fikir ayrılıqlarına son qoyduğundan regionda iqtisadi əməkdaşlıq üçün də əlverişli mühit yaradır və nəzərdə tutulan böyük iqtisadi layihələrin, eləcə də nəqliyyat layihələrinin reallaşması istiqamətində ümidləri artırır. Bildiyiniz kimi, Xəzər üzərindən Şimal-Cənub və Şərq-Qərb istiqamətlərində tranzit yüklər daşınır. Əsasən Çin və Avropa arasında yükdaşımaları nəzərdə tutan Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizi daha böyük potensiala malikdir. Bu dəhlizin inkişafı Mərkəzi Asiya ölkələri, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin iqtisadi maraqlarına daha çox cavab versə də, Rusiya və İranın da gələcəkdə bu dəhlizdən istifadə etməsi mümkündür. Son dövrlər Ələt, Aktau və Türkmənbaşı limanlarında görülən işlər, Bakı-Tbilisi- Qars dəmiryol xəttinin istifadəyə verilməsi, İstanbulda boğazın altından çəkilən nəqliyyat xətləri və yeni istifadəyə verilən üçüncü nəhəng beynəlxalq hava limanı kimi layihələr gələcəkdə Pekin və London arasında bu dəhliz vasitəsilə fasiləsiz şəkildə yük və sərnişin daşımalarının həyata keçirilməsini təmin etməyə xidmət edir. Şübhəsiz ki, Xəzərin hüquqi statusunun həllini tapması perspektivdə Xəzər hövzəsi ölkələrinin bu dəhliz üzərində birgə əməkdaşlığını gücləndirərək onun dayanıqlı inkişafına da öz töhfəsini verəcəkdir.

Nəhayət, Xəzər üzərində nəqliyyat dəhlizinin gələcək inkişafından danışarkən Bakı Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Cənub Qaz Dəhlizinin Transxəzər uzantılarının reallaşmasını da diqqətdən kənarda saxlamaq olmaz. Bilindiyi kimi, bu günə qədər həm Qazaxıstan, həm də Türkmənistan hasil etdiyi neftin bir hissəsini Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri vasitəsilə dünya bazarına çıxarır. Yəni artıq bu istiqamətdə təcrübə mövcuddur. Hesab edirəm ki, imzalanan konvensiya gələcəkdə Transxəzər boru xətlərinin həyata keçirilməsi üçün də müəyyən iqtisadi, siyasi və hüquqi zəmin yaradır.

“EcoVision” jurnalı, Noyabr, 2018, No.35, s.18-20.

Standart