İqtisadi gündəm

Regionlarda universitetlər açmalı, yoxsa universitetləri regionların üzünə açmalı?

Yaxud Azərbaycanda “Viskonsin ideyası”nı mövcud universitetlərlə reallaşdırmaq olmazmı?

Zaman-zaman mediada Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarında universitetlərin açılması zəruriliyinə dair yazılarla, fikirlərlə tanış oluruq. Hətta bu istiqamətdə konkret təkliflə çıxış edənləri də görürük. Heç şübhəsiz ki, regionlarımızın universitet hərəkatından kənarda qalması  arzuolunan hal deyil. Hətta konkret desək, bu yolverilməzdir. Ancaq bütün məsələlərdə olduğu kimi bu məsələdə də populizmdən uzaq, elmi əsaslara dayanan fikir və yanaşmalara ehtiyacımızın olduğunu düşünürəm.

İlk növbədə, onu qeyd etməliyəm ki, universitetlərə məşğulluq yeri kimi, əmlaka, kirayə evlərə, yaşayış vasitələrinə tələbi artıran vasitə kimi baxaraq, regionlarda yeni universitetlərin açılmasına çalışmaq çox təhlükəli təşəbbüsdür. Bu universitetlərin mahiyyətini, əsas funksiyalarını anlamamaqdır. Doğrudur, universitetlər müəssisə kimi yerləşdiyi regionda qeyd edilən iqtisadi təsirləri yarada bilirlər. Ancaq bu təsirləri universitet olmayan başqa müəssisələrlə də yaratmaq mümkündür. Universitet ilk növbədə keyfiyyətli təhsili, yüksək effektli tədqiqatları, intensiv sosial fəaliyyətləri ilə həqiqi universitet tələblərinə cavab verməli və bunlarla sosial-iqtisadi inkişafa xidmət etməlidir.

İkincisi, universitet hər yerdə qurula bilməz. Nəzərə almaq lazımdır ki, tələbələrin təhsili, onların yetişməsi təkcə universitet divarları arasında baş vermir. Tələbələrin yaxşı yetişməsində təhsil aldıqları universitetlə yanaşı, yaşadıqları ərazidəki innovasiyaların, sosial-iqtisadi və mədəni infrastrukturun, həyat tərzinin və mədəni mühitin də həlledici rolu vardır.  Teatrlardan, kinoteatrlardan, kitabxanalardan, sərgilərdən, inkişaf etmiş nəqliyyat sistemlərindən, yüksək mədəni davranış tərzi aşılayan ictimai iaşə infrastrukturundan və.s məhrum olan ərazilərdə tələbələrin istənilən səviyyədə yetişməsi də çox çətin məsələdir.

Üçüncüsü, yeni universitetlərin açılması ilə bağlı qərarlar verildikdə, ölkənin maliyyə resursları, kadr potensialı mütləq nəzərə alınmalıdır. Yaşı, az qala əsri dolduran çoxlu sayda universitetlərindən istədiyi nəticəni ala bilməyən, onları dünyanın ilk 500, ilk 1000 universitetləri arasında görə bilməyən ölkələr, ilk növbədə yeni universitetləri hansı maliyyə və kadr potensialı ilə quracağı haqqında da düşünməlidirlər. Bəlkə potensiallarından mövcud universitetlərini inkişaf etdirmək istiqamətində istifadə etmələri daha doğru addım ola bilər?

Dördüncüsü, universitetlərin regional paylanmasında ölkənin ərazi ölçüsü, əhali sayı və iqtisadiyyatın miqyası da mütləq nəzərə alınmalıdır. Bu baxımdan “kiçik ölkələr”in ABŞ, Almaniya, Çin, Rusiya, Türkiyə kimi ölkələrlə müqayisə edilməsi tamamilə yalnış olardı. Özünü bu ölkələrlə müqayisə edərək hər regionda bir universitet qurmağa çalışmaq, heç şübhəsiz ki, resurslardan səmərəsiz istifadə problemini doğuracaqdır.

Universitetlərlə bağlı ədəbiyyatlarda “Viskonsin ideyası” (Wisconsin idea) deyilən klassik bir anlayış var.  Belə ki, 1905-ci ildə ABŞ-ın Viskonsin əyalətində yerləşən Viskonsin Universitetinin rektoru Çarlz Von Hayz (Charles Von Hise) “Universitetimizin faydalı təsirini ştatımızdakı hər bir ailə hiss etmədikcə mən məmnun qala bilmərəm” deyərək, Viskonsin Universitetini bütövlükdə yerləşdiyi ştatın iqtisadi, sosial və mədəni həyatına mühüm dərəcədə təsir göstərən quruma çevirmək yolunda addımlar atmağa başlayır. Məhz həmin dövrdən başlayaraq “təhsil sinif otaqlarından kənarda qalan insanların həyatına təsir göstərməldir” prinsipini özünün əsas fəlsəfəsinə çevirən Viskonsin Universiteti, bu gün universitetlərin regional inkişafdakı rolundan bəhs edən elmi ədəbiyyatlarda nümunə kimi göstərilir və onun bu rolu “Viskonsin ideyası” adı altında öyrənilir.

economic_impact72

Bəs bu gün “Viskonsin ideya”sını xarakterizə edən əsas göstəricilər nələrdir? Yuxarıda təqdim etdiyimiz şəkildən də gördüyünüz kimi hazırda Viskonsin Universiteti:

  • Viskonsin ştatının iqtisadiyyatına illik təxminən 15 milyard dollarlıq töhvə verir;
  • Ona bu və ya digər şəkildə bağlı olan şirkətlər 193 310 iş yerinə və illik 847,5 milyon dollarlıq vergi ödəmələrinə malikdir;
  • Onunla bu və ya digər şəkildə əlaqəli olan 311 start-up şirkəti 25 minə yaxın iş yeri yaratmaqla ştat iqtisadiyyatına 2,3 milyard dollarlıq töhvə verir;
  • Çoxlu sayda ekstern ofisləri, tədqiqat stansiyaları, hospital və klinikaları ilə Viskonsin ştatının demək olar ki, hər tərəfini əhatə edir;
  • İllik 1,12 milyard dollarlıq tədqiqat xərcləri ilə Harvardı  belə ötərək ABŞ universitetləri arasında 4-cü sıradadır.  Bu göstəricisinə görə 25 ildir ki, ilk 5 universitet arasında olan yeganə universitetdir;
  • Patentlərinin sayına görə ABŞ universitetləri arasında 6-cı sıradadır;
  • Akademik və inzibati heyəti, tələbələri və qonaqları ilə birlikdə hər il ştatda 5 milyar dollar pul xərcləyir;
  • İstifadə etdiyi hər 1 dollarlıq ştat vergisi, Viskonsin ştatında 24,14 dollarlıq iqtisadi fəaliyyətə çevrilir;
  • Sonuncu kurs tələbələrinin 94%-i, birinci kurs tələbələrinin isə 92%-i bu universitetdə əldə etdikləri təcrübəni “yaxşı” və ya “çox yaxşı” kimi qiymətləndirir.

Azərbaycanın regionlarında yeni universitetlər açmağı təklif edənlər, həmin regionlarda bu yolla “Viskonsin ideya”sının reallaşacağını sübut edə bilərlərsə, təklifləri heç şübhəsiz ki, alqışlanmalıdır. Yox, bunu sübut edə bilmirlərsə,  onda “Viskonsin ideyası”nı mövcud universitetlərimizlə reallaşdırmağın yollarını axtaranlara dəstək olmaları daha məqsədəuyğundur. Mövcud universitetlərimiz inkişaf edərək, bir gün filialları, tədqiqat stansiyaları, konsaltinq xidmətləri, distant təhsil proqramları, “start-up”ları, keyfiyyətli məzunları, nəşrləri, sosial fəaliyyətləri və.s ilə ABŞ-ın bir çox ştatından da kiçik olan Azərbaycanın nəinki bir regionunda, hətta bütövlükdə ölkə miqyasında “Viskonsin ideyası”nı reallaşdıra bilməzmi? Fikrimcə, bu hədəf əlçatmaz  deyildir. Sadəcə məqsədyönlü çalışma tələb edir. Daha konkret desək, aparılan islahatlarla universitetləri öz funksiyalarını tam şəkildə yerinə yetirə biləcək qurumlara çevirməyi nəzərdə tutur.  Ona görə də hesab edirəm ki, bu gün bizi düşündürməli olan “regionlarda yeni universitetləri necə açmalı?” sualı deyil, “universitetlərimizi regionların üzünə necə açmalı?” sualıdır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru

Standart
Kitab təqdimatı

Milton Fridmanın tələbəsi olmuş Azərbaycan türkü Oktay Yenal

9786053602477_1_org_zoom

XX əsrdə Türkiyənin yetişdirdiyi önəmli iqtisadçılardan olan Oktay Yenalın əslən Azərbaycan türkü olduğunu yəqin ki, çoxları bilmir.  İş Bankası Yayınları tərəfindən hazırlanmış bu kitabda Oktay Yenal öz dilindən əsli-kökü, həyat yolu, yaradıcılığı və.s. haqqında müfəssəl məlumat verir.

Oktay Yenal Gümrünün Yenal kəndindən olan tacir Muxtar Əzizzadənin övladı olaraq 1931-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Atası və yaxınları ermənilərin təzyiqi ilə 1920-ci ildə Gümrüdən mühacirət edərək Qarsa yerləşmişdir. Türkiyə Respublikasında soyadlar dəyişdirildiyi zaman ailəsi də Əzizzadə soyadını Gümrüdəki kəndlərinin adı olan Yenal ilə dəyişdirmişdir.

Oktay Yenal uşaqlıq çağlarında atası Muxtarın ona və bacılarına “Gəncədən furqun gəlir, atları yorğun gəlir ay balam, atları yorğun gəlir”, “Çırpınırdı Qaradəniz…” mahnılarını, Azərbaycan segahlarını və “Arşın mal alan” operettasından müxtəlif mahnıları oxuduğunu qeyd edir.

Sonralar atası ticarət işlərini İstanbula köçürür və onlar da ailəcə İstanbulda yaşamağa başlayırlar. Oktay Yenal Nişantaşındakı “English High School”da, sonra isə Robert Kollecdə təhsil alır. Robert Kollecdə sonradan hamının tanıdığı Rahmi Koç (Vehbi Koçun oğlu) ilə dostluğu yaranır və bu dostluq ömrünün sonuna qədər davam edir.

Oktay Yenal Robert Kolleci bitirdikdən sonra, “London School of Economics”da (LSE) iqtisad təhsili alır. Oktay, LSE-də oxuduğu zaman Lionel Robbins, Karl Popper, James Meade kimi o dövrün çox məşhur alimlərindən dərs alır, onların tələbəsi olur. Ümumiyyətlə Oktay Yenal LSE-də təhsil alan 4 və ya 5-cü türk olmuş və təhsil aldığı müddətdə Rahmi Koçla bir evdə yaşamışdır.

LSE təhsilindən sonra Oktay Yenal İstanbul Universiteti İqtisad Fakültəsində məşhur alim Şükrü Babanın asissenti kimi işə başlayır. Bu universitetdə “Ümumi tarazlıq təhlilləri” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək, iqtisad doktoru elmi dərəcəsini alır. Tələbələrə iqtisadı, “iqtisad keçim üçün seçim elmidir” kimi təqdim edən Oktay, sonra dosentlik işini yazmaq üçün Rokfeller Vəqfinin maliyyə dəstəyi ilə Çikaqo Universitetinə gedir. Orada tədqiqatlarını Milton Friedmanın rəhbərliyi altında həyata keçirir.

Bir il ərzində Milton Friedmanın rəhbərliyi altında “Türkiyədə Pul Təklifi və Tələbi” adlı dosentlik işini yazan Oktay, 1960-cı ildə İstanbul Universitetində bu işini müdafiə edərək iqtisad dosenti olur. Milton Friedman Oktayla çox yaxşı münasibətlər qurur, onu Çikaqo Universitetində rəhbərlik etdiyi “Money and Banking Workshop”un həqiqi üzvü seçir və bu münasibətləri sona qədər davam edir. Oktay Yenal müəllimi Milton Friedmanı Türkiyəyə də gətirir, birlikdə bəzi layihələr həyata keçirirlər.

Oktay Yenalın liberal iqtisadi mövqeyi, artıq Milton Friedmanla tanış olduqdan sonra daha da möhkəmlənir və o, ömrünün sonuna qədər Türkiyədə liberal iqtisadın təmsilçisi kimi tanınır. Oktay, Çikaqoda olarkən Friedrich Hayekdən də dərslər alır və onun seminarlarına qatılır. Ancaq Hayekin seminarlarının Friedman qədər təsirli olmadığını da qeyd edir. Oktay Çikaqo Universitetində Theodor Schultz, George Stigler, Frank Knight, Arnold Harberger, Gary Becker kimi iqtisadçıların da dərslərində, seminarlarında iştirak edir ki, bunların da çoğu sonradan Nobel Mükafatı almış böyük alimlər idi.

Dosent olduqdan sonra Oktay, 1960-61-ci ilərdə Türkiyədə Dövlət Planlaşdırma Təşkilatında çalışmağa başlayır. Bu dövrdə Türkiyənin ən önəmli siyasətçiləri və iqtisadçıları ilə yaxın münasibətləri yaranır. Bunlar arasında Turgut Özal və Süeyman Dəmirəl də var. Həmin dövrdə məşhur Holland iqtisadçısı Jan Tinbergen və AID baş iqtisadçısı Hollis Chenery ilə birlikdə çalışmaq imkanı əldə edir.

Oktay Yenal əsgərlikdən sonra 1963-64-cü illərdə Princeton Universitetində Yaxın Şərq Tədqiqat Qrupunda qonaq professor kimi çalışır. Bu universitetdə də məşhur iqtisadçı Arthur Lewis və məşhur tarixçi Bernard Lewis ilə tanış olur.

1964-cü ildə Oktay Yenal Dünya Bankında çalışmağa başlayır. İki il iqtisad departamentində, Cənubi Koreya, İspaniya və Peru missiyalarında aparıcı iqtisadçı vəzifəsində çalışır.

Oktay, 1966-cı ildə Robert Kollecin ilk türk dekanı olur. İqtisad və biznes fakültəsində beş il dekan kimi çalışır. Dekanığı dövründə müxtəlif vaxtlarda məşhur iqtisadçılar Jagdush Bhagwati və Anne Krueger ilə tanış olur. 1970-ci ildə bir il Robert Kollecin stipendiyası ilə Sussex Universitetinin İnkişaf Araşdırmaları İnstitutunda çalışır.

1972-ci ildə Oktay, yenidən Dünya Bankına qayıdır. Dörd il özəl və ictimai maliyyə departamentinin direktoru vəzifəsində çalışır. 1975-ci ildə Dünya Bankının Yeni Dehli Bürosunda baş iqtisadçı vəzifəsinə təyin edilir. 1980-82-ci illərdə bankın Şərqi Afrika Bölgəsi Xüsusi Tədqiqatlar Qrupunun rəhbəri olur. Tanzaniya, Keniya, Zimbabve və Zambiya hesabatlarını hazırlayır. 1982-1990-cı illərdə Dünya Bankının Asiya departamentinin baş iqtisadçısı işləyir, 1990-cı ildə isə Yeni Dehli Bürosunun direktoru vəzifəsinə təyin edilir və 1994-cü ildə bu vəzifədən pensiyaya çıxır.

Oktay Yenal Dünya Bankında çalışdığı zaman Türkiyə hökumətlərinə də qeyri-rəsmi məsləhətçilik edir, xüsusilə də Tansu Çillərin Baş nazirliyi dövründə qəbul edilən məşhur “5 aprel qərarları”nın hazırlanmasında yaxından iştirak edir.

Professor Oktay Yenal, Dünya Bankından pensiyaya çıxdıqdan sonra İstanbulda Böyükadada yaşayır. Bir müddət nüfuzlu İş Bankı İdarə Heyətinin üzvü olan Oktay, sonra Koç Universitetində professor, Himayədarlar Şurasının və Məsləhətçilər Şurasının üzvü vəzifələrində işləyir.

Oktay Yenal 2013-cü ildə Böyükadada həyata gözlərini yumur. O, zəngin həyat yolu, təcrübəsi və aydın mövqeyi ilə Türkiyənin yetişdirdiyi dünya miqyaslı iqtisadçı idi. Təcrübəli iqtisadçının aşağıdakı əsərləri işıq üzü görmüşdür:

“Development of the Financial System” Four Studies on the Economic Development of Turkey. London: Frank Cass&Co. (1967)

İktisat Siyasası Üzerine İncelemeler (1999)

Ulusların Zenginliği ve Uygarlığı – Eğitim Boyutu (1999 və 2010)

Cumhuriyetin İktisat Tarihi (2003 və 2010)

Görünen Köyün Kilavuzu (2002)

İktisat Penceremden / Anılar-Düşünceler (2005)

Hayal Penceremden / Şiirler, Skeçler, Resimler (2009)

Standart
Kitab təqdimatı

“Bir ömür nasıl yaşanır?” kitabı haqqında

ilber-bir-omur-nasil-yasanir

Elşən Bağırzadə: “İlbər Ortaylının hər əsəri gözəldir. Hər əsərində önəmli təsbitlər, mesajlar vardır. Son əsəri də bu qəbildəndir. Xüsusilə, gənclərin, tələbələrin oxumalı olduğu əsərdir. Yazar əsərində, yalnız qala bilməyi, insanın özü ilə baş-başa qala bilmə bacarığını xüsusi vurğulayır. Bunu bacarmayan fərdlərin, millətlərin düşüncə və müşahidə qabiliyyətinin də aşağı olduğunu göstərir. İlbər Ortaylı belə millətlərdən böyük mütəfəkkirlərin çıxmasının da çətin olduğunu bildirir…. Fikrimcə, bu aspektən müasir Azərbaycana da baxmaq lazımdır. Biz nə qədər özümüzlə baş-başa qala bilirik? Telefonun, tıxacların, alış-verişin, tədbirlərin və. s. əlindən nə qədər düşünməyə vaxt ayıra bilirik? Düşünmə prosesimizi günboyu bölən, parçalayan telefon zəngləri, mesajlar və.s haqqında heç düşünürükmü?”

Standart
İqtisadi gündəm

Tələbə kreditləri haqqında

bagirzadeh_2019_07_02

Elşən Bağırzadə: “Bu gün ali təhsil müəssisələrinin maliyyə dayanıqlığı tələbələrin təhsil haqlarından asılıdır. Ona görə də belə bir kredit mexanizminin yaradılması həm də dövlətin ali təhsil müəssisələrinə dəstəkdir. Belə bir kredit mexanizmi olsa, tələbələr təhsil haqqının ödənişində o qədər də problem yaşamayacaqlar və universitetlər də normal fəaliyyət göstərəcək”.

Daha ətraflı: https://sputnik.az/science/20190311/419727605/telebeler-guzeshtli-kredit-verilsin.html

Standart
İqtisadi gündəm

Mənzillərlə bağlı fərman haqqında …

Elşən Bağırzadə: “Dövlət imkan yaradır ki, müəyyən çatışmazlıqlar olsa belə, insanların Çıxarış sənədləri ilə təmin olunması həyata keçirilsin və həmin əmlak iqtisadi dövriyyəyə daxil olsun. Bundan sonra tam şəkildə vətəndaşlar öz mülkiyyətlərindən rahatlıqla istifadə edəcəklər. Bu, vətəndaşların iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə gətirib çıxarır” … Daha ətraflı: https://sputnik.az/life/20190306/419680255/may-iyunda-binalar-istismara-alinacaq.html

Standart