Müsahibə

AsyaAvupa Dergisi’ne Röportaj

DOÇ. DR. ELŞEN BAĞIRZADE AZERBAYCAN DEVLET İKTİSAT ÜNİVERSİTESİ REKTÖRÜ’NÜN MÜŞAVİRİ, İKTİSAT FAKÜLTESİ ÖĞRETİM ÜYESİ

Kendinizi tanıtır mısınız?

1982 yılında Azerbaycan’ın Masallı ilinin Köhne Alvadi köyünde doğdum. İktisat doktoru, doçentim. Günümüzde Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi’nde İktisat Fakültesi Öğretim Üyesi ve Rektör Müşavirliği görevlerini yürütmekteyim. Temel çalışma alanlarım makro ekonomi, kalkınma ekonomisi ve uluslararası ekonomidir. Bunlarla birlikte zaman zaman yükseköğretimin çeşitli sorunlarına yönelik akademik çalışmalar da yapıyorum. Azerbaycan’da kayıtdışı ekonomi konusunda yazılmış ilk ve bildiğim kadarıyla bugüne kadar tek doktora tezinin yazarıyım. Çeşitli yıllarda Türkiye’de Uludağ, Dokuz Eylül, Hacettepe ve Orta Doğu Teknik üniversitelerinde, Kuzey Kıbrıs’ta Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi’nde, Almanya’da Kiel ve Siegen üniversitelerinde akademik çalışmalar yaptım. 2009’da T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı’nın Türk Dünyası Dış Ticaret Politikaları Eğitim Programını tamamladım. 2012-2016 yılları arasında Azerbaycan Devlet İktisat, Hacettepe, Ahmet Yesevi ve Manas üniversitelerinin birlikte düzenledikleri Avrasya Sosyal Bilimler Forum’larının ortak koordinatörlüğünü yürüttüm. Başta Türk Dünyası coğrafyası olmak üzere çok çeşitli ülkelerde bilimsel etkinliklere ve değişim programlarına katıldım. Çeşitli akademik dergilerde editör yardımcılığı, yayın ve hakem kurulları üyeliğimin yanısıra, bir iktisatçı olarak medya ile de yakın temas halindeyim.

2015 Nobel Kimya ödülü sahibi ünlü Türk bilim adamı Prof. Dr. Aziz Sancar ile birlikte Enstitümüz’ün düzenlediği EFE 2018’e katılmıştınız. Prof. Dr. Aziz Sancar ile nasıl tanıştığınızı bizlere anlatabilir misiniz?

Evet. O zaman EFE’nin ikincisine katılıyordum. Birinci katılımım 2014 yılında olmuştu. Başarılı bulduğum bu kongrenin bilim kurulunda da yer alıyorum. Bu yıl Aziz Hoca ile Kazakistan ve Kırgızistan ziyaretimiz sırasında EFE 2018’e de katıldık. Güzel bir bilimsel etkinlik oldu. Bu bakımdan ilk önce emeği geçen herkesi tebrik etmek istiyorum. Tabi, Aziz Hoca 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandıktan sonra bir anda tüm dünyanın, özellikle de Türk Dünyası’nın gündemine oturdu. Bunda Hocanın bilimde yaptığı başarılı çalışmaların yanısıra, Nobel ödülünü aldığı sırada ve sonrasında dünyaya vermiş olduğu mesajların da büyük etkisi oldu. Ben bu mesajları dikkatle izleyenlerden biri idim ve verilen bu mesajlarda bir aydın Türk evladının mensubu olduğu milletini muasır medeniyet düzeyinin üstünde görme arzusunu ve bu yolda her türlü fedakarlığı yapmaya hazır olduğunu görüyordum. Bu bakımdan Hoca bir bilimadamı ve aydın olarak beni çok etkilemişti. Bende ilk fırsatta onunla tanışmak, onu yakından tanımak istiyordum. İlk önce onunla e-posta üzerinden yazışmamız oldu. Sonra 2017’de Eğitim Bakanı’mızın daveti ve üniversitemizin organizatörlüğünde Aziz Hoca’nın Azerbaycan’a seferini gerçekleştirdik. Bu onun Türkiye dışında bir Türk Cumhuriyeti’ne ilk seferi idi. Artık Azerbaycan’da Aziz Hoca ile yakından tanışma fırsatımız oldu. Sefer boyunca birlikte olduk. Onunla ilgili Azerbaycan’da bir kaç makale yazdım. Rektörümüzle birlikte çok önemli bir eseri olan Nobel Biyografi’sini Azerbaycan Türkçesi’nde yayına hazırladık. Sonra bildiğiniz üzere yine bu Nobel Biyografisi’nin sizin Enstitü’de İngilizçe, Rusça, Türkiye Türkçe’si ve Kazak Türkçe’sinde de güzel bir baskısını yaptık… Azerbaycan’dan sonra bu yıl Hoca ile Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’a seferlerimiz oldu. Bütün bu süreçte, bilimsel çalışma alanlarımız farklı olsa da, mensubu olduğumuz milletin geçmişi, bugünü ve geleceği konusundaki görüşlerimizin çok benzer olduğunu gördük. Hoca ile sürekli görüş alışverişi içindeyiz. Birbirimizi severiz. Özellikle, bana “Türkmen kardeşim” diye hitap etmesini çok sever ve bundan şeref duyarım…

Prof. Dr. Aziz Sancar’ın Orta Asya ülkelerine yapmakta olduğu ziyaretlerine eşlik etmektesiniz. Bu seyahatlerden edinmiş olduğunuz izlenimlerinizden bizlere bahsedebilir misiniz?

İlk önce şunu söylemeliyim ki, Aziz Sancar’ın bu ziyaretlerinin temel amacı Türk çocuklarını, Türk gençlerini bilim yapmaya teşvik etmek, onları bu yolda cesaretlendirmektir. Bilindiği gibi bir zamanlar dünyanın önemli bilim merkezlerinden olmuş Türk Dünyası en az 500 yıldır bilime ciddi bir katkı yapamamaktadır. Tabi, bunun çeşitli nedenleri vardır. Bu sorunun çözümü için de yapılacak bir çok şey vardır. Fakat yapılması gereken en önemli şey, Türk Dünyası’nda bilim yapmaya müsait ortamı oluşturmak ve gelecek kuşakları bu yolda cesaretlendirmektir. Aziz Sancar’ın Türk Cumhuriyetlerine ziyaretleri, özellikle de bu ziyaretlerde gençlere yönelik verdiği “Temel Bilim ve Ulusal Kalkınma” konulu konferansları işte bu amaca hizmet etmektedir. Bu ziyaretler sırasında verilen önemli mesajları ve önerileri 7 başlık altında şöyle toplayabiliriz: 1) Temel bilimlere öncelik tanıyın; 2) Erkeklere ve kızlara eşit eğitim olanakları sağlayın; 3) Çocukları küçük yaşlardan deney ve gözlem yapmaya alıştırın; 4) Politikayı ve dini bilimin dışında tutun; 5) Bilim adamlarını dinin ve politikanın dışında tutun; 6) Bilimin finansmanında ve teşvikinde liyakat ilkesini temel alın; 7) Araştırma yapanlara seçim özgürlüğü ve gereken zamanı verin.

Ziyaretlerimiz sırasında Aziz Hoca’nın verdiği bu mesajların olumlu karşılandığını ve toplumun çeşitli kesimlerinden görüştüğümüz insanların bu yönde yapmamız gereken çok iş olduğu bilincine sahip olmalarını görmek şahsen beni çok sevindirmiştir. Bana göre sorunun çözümü yolundaki ilk ve en önemli aşama onun varlığının bilincinde olmaktır. Bu bakımdan Türk Dünyası’nın iyi durumda olduğunu görüyorum.

Tabi, ziyaret ettiğimiz Cumhuriyetlerde Aziz Sancar’a çok büyük ilgi ve alaka gösterildiğini de söylemeden geçemeyeceğim. Hoca’nın kendisinin de ifade ettiği gibi Nobel aldıktan sonra ona gelen tebriklerden Türk Dünyası’nın hala var olmasını bir daha görmüştür. Almatı’dan Prizren’e kadar tüm Türk illerinden insanlar ona tebrikler göndermiş, onun başarısını kendi başarları gibi gördüklerini ifade etmişlerdir. Hiç kuşkusuz ki, bu bir taraftan milletimizin kadirşinaslığından ileri gelmekte, diğer taraftan ise uzun zamandır ayrı düştüğü dünya biliminin zirvelerinde yeniden kendi yerini almaya ne kadar istekli olduğunu göstermektedir.

Ziyaretlerimiz sırasında Türk Cumhuriyetleri’nin birbirinden pek büyük bir farkının bulunmadığını, tarihsel süreç içinde oluşturulmuş yapay sorunlarının ise çok uzun zamana ihtiyaç duyulmadan giderilebilir olduğunu bir daha gördük. Bir kere bu Cumhuriyetler büyük bir oranda genç nüfusa sahiptir. Eğer bu fırsat penceresi doğru değerlendirilirse, gereken reformları hızlı bir şekilde gerçekleştirebilir, dinamik bir sosyoekonomik yapı oluşturabilir, kendi aralarında ve dünya ile entegrasyonlarını hızla tamamlayabilirler.

Günümüzde Türk Dünyası’nın genelde doğal kaynaklara dayanarak kendi kalkınmasını sürdürdüğü görülmektedir. Bu yolun sürdürülebilir olmadığı, bu modelle dünyada söz sahibi bir millet olunamayacağı aşikardır. Onun için de ülkelerimizin bilime ve eğitime ciddi önem vermesi gerekmektedir. Bilim ve eğitim teknoloji ve inovasiyonun, teknoloji ve inovasyon ise sürdürülebilir kalkınmanın temel kaynağıdır. Son yıllarda Türk Cumhuriyetleri’nde bu yönde bazı ciddi çabaların olduğunu görmekteyiz ve bu da bizi gelecek için daha da umutlandırmaktadır.

Türk Dünyası ülkelerinin ekonomik durumları ele alındığında, son zamanlarda ne tür ekonomik değişimler ve dönüşümler gözlemlenmektedir?

Günümüzde bağımsız Türk Cumhuriyetleri toplamda yaklaşık 1.2 trilyon dolar büyüklüğünde ekonomiye ve 150 milyondan fazla nüfusa sahiptir. Bu Cumhuriyetler Avrasya’nın merkezinde, önemli küresel ulaştırma ve iletişim ağları üzerinde yerleşmelerinin yanısıra, ciddi sanayi potansiyeline ve zengin doğal kaynaklara sahip ülkelerdir. Fakat günümüzde Türkiye önemli ölçüde ithalata, diğer Türk Cumhuriyetleri ise genelde doğal kaynak ihracatına bağımlılıkdan doğan kırılgan ekonomilere sahiptirler. Bu bakımdan Türk Cumhuriyetleri arasında hala orta gelir düzeyini aşabilmiş bir ülke bulunmamaktadır. Daha hızlı ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ve yüksek refah düzeyini yakalayabilmeleri için bu ülkelerin önünde çağın gereği olan bilgi ve inovasyon temelli bir ekonomik yapının oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır. Bu yüzden özellikle Azerbaycan, Kazakistan, Türkiye ve son yıllar itibariyle Özbekistan’da bilime ve eğitime, dolayısıyla insan sermayesine yönelik yatırımları önemli buluyorum. Özellikle, Azerbaycan ve Kazakistan’da gençlerin yurtdışında eğitimine yönelik gerçekleştirilen devlet programlarının ve yapılmakta olan eğitim reformalarının önümüzdeki yıllar için bu açıdan faydalı olacağı kanaatindeyim.

Türk Cumhuriyetleri’nin sürdürülebilir kalkınması yolundaki diğer önemli bir mesele ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi ve kurumsal kalitenin yükseltilmesini de içerecek şekilde yapısal dönüşümlerin gerçekleştirilmesidir. Türkiye’nin ithalata dayalı, diğer Türk Cumhuriyetleri’nin ise genelde doğal kaynakların ihracatına dayalı bir ekonomik yapıya sahip olması bu ülkelerde sık sık cari açık ve buna bağlantılı olan diğer ciddi ekonomik sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan son yıllarda bu ülkelerde özellikle ekonomik çeşitlendirme, ihracatın, yabancı sermayenin ve turizmin teşviki yönünde atılan adımları yerinde buluyorum.

Son zamanlar Özbekistan’ın başlattığı ekonomik reformları ve dünya ekonomisine entegrasyon amaçlı girişimlerini de Türk Dünyası’nın ekonomik geleceği açısından önemli buluyorum. Nüfus büyüklüğü bakımından Türkiye’den sonra ikinci Türk Cumhuriyeti olan Özbekistan, ayrıca büyük bir ekonomik potansiyele sahip bir ülkedir. Sanayi, tarım, turizm, doğal kaynaklar ve insan semayesi bakımından büyük öneme sahip bu ülkede son dönemlerde başlatılan yeni açılımların önümüzdeki yıllarda diğer Türk Cumhuriyetleri için de olumlu ekonomik etkiler yaratacağı kanaatindeyim.

Bilindiği üzere Türkiye ve Orta Asya ülkeleri arasında pek çok alanda işbirliği bulunmaktadır, bunlar arasında en önemlilerinden birisi olan ekonomik entegrasyon süreci nasıl gelişmektedir, ve sizin görüşünüze göre daha da güçlendirilmesi adına neler yapılabilir?

Şimdi Türkiye’nin bağımsızlıklarını kazandıktan sonra diğer Türk Cumhuriyetleri ile her alanda işbirliği yapma çabası içinde olduğu ve bu konuda belli bir mesafe aldığı doğrudur. Günümüzde Türkiye bu cumhuriyetlerle özellikle ticaret, yatırım, ulaştırma, müteahhitlik hizmetleri ve eğitim alanlarında yoğun bir işbirliği içerisindedir. Fakat bu ilişkilerin bir entegrasyon süreci çerçevesinde geliştiğini söylemek henüz mümkün değildir. Hatta genel olarak baktığımızda, Türk Cumhuriyetleri’nin ekonomik entegrasyon açısından tamamen farklı yönlerde hareket ettiğini bile görmek mümküdür. Şöyle ki, Kazakistan ve Kırgızistan artık Avrasya Birliği üyesi, Türkiye uzun zamandır Avrupa Birliği ile ortak gümrük anlaşması imzalamış ve bu Birliğin üyeliğine aday ülke, Türkmenistan resmen hiçbir ekonomik ve politik birliklere katılmama yolunu seçmiş, Azerbaycan daha fazla ikili ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinden yana bir ülke, Özbekistan’ın ise bu konudaki yaklaşımı henüz açıklığa kavuşmamıştır. Ayrıca Bağımsız Devletler Topluluğu üyesi Türk Cumhuriyetleri’nin kendi aralarında serbest ticaretin ve vizesiz gidiş-gelişin sağlanmasına yönelik anlaşmaları olduğu halde, Türkiye ile bu türlü anlaşmaları bulunmamaktadır.

Hiç şüphe yok ki, Türk Cumhuriyetleri arasında etkin bir ekonomik entegrasyon yalnızca çok taraflı anlaşmalar ve ortak kurumlar aracılığıyla gerçekleştirilebilir. Bu bakımdan Türk Konseyi veya Türk Keneşi dediğimiz kurumun etkinliğini artırmamızın zorunlu olduğunu düşünüyorum. Bir an önce Özbekistan’ın Konsey’e üyeliği sağlanmalı ve üye ülkeler arasında ticaret, yatırım, işgücü ve inovasyon alanlarında ilişkileri serbestleştirecek çalışmalar başlatılmalıdır. Sovyetler Birliği ortadan kalktıktan sonra Türk Cumhriyetleri arasındaki ilişkilerin 27 yıllık gelişim sürecine baktığımızda, bu ilişkilerin sadece kültürel tabana dayandırılarak sürdürülmesinin ne kadar zor olduğunu görebiliriz. İlişkileri sağlam bir ekonomik temele oturtmak gerekmektedir ki, bu da ticaret, yatırım, işgücü ve inovasyon alanlarında işbirliğini derinleştirmek yolu ile sağlanabilir. Aslında birbirimizle daha fazla iş yaptıkça kültürel ilişkilerin de gittikçe daha fazla derinleşeceğini, aramızdaki ortak alfabe, ortak Türkçe gibi sorunların da zamanla çözüleceğini göreceğiz.

Orta Asya ülkelerinin Azerbaycan da dahil olmak üzere ticaret ortakları ve bunların miktarları incelendiğinde birbirlerinden çok, dünyadaki belli başlı büyük ekonomiler ile ticaret yaptıkları görülmektedir. Bu çerçevede, bölgesel ticaretin gelişmesi adına neler yapılabilir ve bunun önündeki engeller sizce nelerdir?

Bu tesbitiniz doğrudur. Bunun doğal nedeni Türk Cumhuriyetleri’nin genelde doğal kaynakların ihracatına ve sanayi ve yüksek teknoloji ürünlerinin ithalatına dayalı bir ekonomik yapıya sahip olmalarıdır. Fakat yine de bu ülkelerin dış ticaret hacminde kendi aralarındaki ticaretin oranı çok düşük düzeylerdedir. İşin en ilginç tarafı, birbiriyle komşu olan Orta Asya Türk Cumhuriyetleri arasındaki ticaret ilişkileri bile istenen düzeyde değildir. Bu oranları gittikçe artırmak mümkündür. Bunun için ekonomik ilişkilerimizin serbestleştirilmesine yönelik çalışmalar yapmamızın yanısıra, aynı zamanda da küresel ve bölgesel nitelikli önemli ekonomik projelere yönelik ortak yaklaşım sergilememiz gerekmektedir. Bilindiği gibi Türk Cumhuriyetleri dünyanın en önemli ekonomik güçlerinden olan Avrupa Birliği ve Çin arasında büyük stratejik öneme sahip bir coğrafyada bulunmaktadır. Ülkelerimiz kendi doğal kaynaklarını, özellikle de petrol ve doğalgaz kaynaklarını bu iki ekonomik güç merkezine ihraç etmekle birlikte, aynı zamanda da bunlar arasında önemli tranzit koridor olma potansiyeline sahiptir. Günümüzde Türk Cumhuriyetleri eskiden İpek Yolu olarak adlandırdığımız hat üzerinde ortak ulaştırma, iletişim ve ticaret politikaları izleyerek, Avrupa ve Doğu Asya ülkeleri arasındaki tranzit geçişlerden büyük pay alabilir, böylece bu koridor üzerinde gerçekleştirilecek büyük altyapı projeleri aracılığıyla kendi ekonomilerini birbirine entegre edebilirler. Bu, ülkelerimiz arasındaki ekonomik ilişkileri, özellikle de ticaret ilişkilerini ciddi bir biçimde derinleştirebilir. Aslında burada Azerbaycan ve Türkiye’nin bu konuda diğer Türk Cumhuriyetleri’ne örnek teşkil edecek bir işbirliği içinde olduğunu da vurgulamak lazımdır. Günümüzde Azerbaycan ve Türkiye küresel ve bölgesel ortaklarıyla birlikte Akdeniz, Ege, Adriyatik ve Karadeniz havzalarının Hazar Denizi ile petrol ve doğalgaz boru hatları, aynı zamanda da tren hatları ile birleştirilmesini başarmıştır. “Bakü-Tiflis-Erzurum”, “Bakü-Tiflis-Ceyhan”, “TANAP”, “TAP”, “Marmaray”, “Sultan Selim Köprüsü”, “İstanbul Havalimanı”, “Bakü-Tiflis-Kars”, “Elet Limanı” gibi dev projeler işte bu amaca yönelik olarak gerçekleştirilmiştir. Birgün bu projelerin Trans-Hazar bağlantılarının da tamamlanarak Türk Cumhuriyetleri ekonomilerinin sağlam bir şekilde birbirine entegre edilmesi ve Türk Dünyası’nın Doğu ile Batı, Kuzey ile Güney arasında verimli ve güvenli bir koridora dönüştürülmesi sağlanabilir.

Bazen basında bu projelerin gerçekleştirilmesi önünde Rusya, İran ve çeşitli diğer ülkeler ciddi bir engel olarak gösterilmek isteniyor. Fakat ben bu görüşte değilim ve eski İpek Yolu zamanında olduğu gibi uzun vadede bu projelerde adı geçen ülkelerin de yararlanabileceğini düşünüyorum.

Türkiye ve Azerbaycan’ın ekonomik ilişkilerine sektörel bazda baktığımızda, bu iki ülkedeki firmalar birbirlerinin en çok hangi sektörlerine yatırım yapmaktadır?

2017 yılı rakamlarına göre Türkiye’nin Azerbaycan’daki yatırımları yaklaşık 10 milyar doları, Azerbaycan’nın Türkiye’deki yatırımları ise yaklaşık 8 milyar doları aşmıştır. Azerbaycan’da 2600’ün üzerinde Türkiye sermayeli firma, Türkiye’de ise 1700’ün üzerinde Azerbaycan sermayeli firma faaliyet göstermektedir. Ayrıca Türk müteahhitlik firmaları bugüne kadar Azerbaycan’da toplam değeri 12 milyar doları aşan 360’dan fazla proje üstlenmişlerdir. Yine bu yıl tamamlanan “Star” rafinerisine yapılan dev yatırım ve planlanan diğer yatırımları da hesaba kattığımızda Azerbaycan’nın 2020 yılına kadar Türkiye’deki toplam yatırımlarının 20 milyar dolara ulaşacağı beklenmektedir.

Karşılıklı yatırımların sektörel yapısına baktığımızda Türkiye sermayeli firmaların Azerbaycan’da bilgi ve iletişim, finans ve sigorta faaliyetleri, gıda, meşrubat ve tütün ürünleri, sanayi ve inşaat sektorlerine daha fazla yatırım yaptıklarını görebiliriz. Azerbaycan sermayeli firmaların ise Türkiye’deki başlıca yatırım alanları toptan ve perakende ticaret, inşaat, gayrimenkul, kiralama ve iş faaliyetleri, ulaştırma, haberleşme ve depolama hizmetleri, imalat sanayi, oteller ve lokantalar, sosyal ve kişisel hizmet faaliyetleri, tarım, avcılık ve ormancılık, sağlık işleri, madencilik ve taşocakçılığı, elektrik, gaz ve su, eğitim hizmetleri ve mali aracılık faaliyetleridir.

İki ülke firmalarının yoğun faaliyet alanlarından birisi gibi dış ticarete de dikkat etmemiz gerekmektedir. Özellikle de Türkiye’deki firmaların Azerbaycan’da şubeler açarak Türkiye’den ithalat gerçekleştirmeleri yaygın bir hal almıştır. 2017 yılı sonu itibariyle iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 2.6 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiştir ki, onunda yaklaşık yarısını Azerbaycan’ın Türkiye’ye ihracatı teşkil etmiştir. Azerbaycan’ın hem ihracatında, hemde ithalatında ikinci ülke olan Türkiye, Azerbaycan’a daha fazla makineler, mekanik cihazlar ve yedek parçaları, demir ve çelikten eşyalar, elektrikli makina ve cihazlar ile yedek parçaları, mobilya, otomotiv, optik alet ve cihazlar, motorlu kara taşıtları ve yedek parçaları, mineral yakıtlar, petrol ve türevleri gibi ürünler ihraç etmekte, Azerbaycan’dan ise genelde işlenmemiş alüminyum, etilen polimerleri (ilk şekillerde), petrol yağları, asiklik hidrokarbonlar, hayvan derileri, petrol gazları ve diğer gazlı hidrokarbonlar, doğalgaz, işlenmemiş kurşun ve pamuk ipliği gibi ürünler ithal etmektedir.

Genel bir değerlendirme yaptığımızda Türkiye firmalarının en büyük yatırımlarını Azerbaycan’ın petroldışı sektörlerine, Azerbaycan firmalarının ise Türkiye’nin enerji ve kimya sanayisi sektörlerine yönelttiğini söyleyebiliriz. Bu sektörlere yapılan yatırımlar ise her iki ülke ekonomisinin mevcut kırılganlıklarının giderilmesinde büyük öneme sahiptir.

Cevaplarınız için çok teşekkür ederiz.
Sağolun. Bende sizlere teşekkür ediyor ve çalışmalarınızda başarılar diliyorum.

“AsyaAvrupa” Dergisi, No. 34, s.34-36

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (son)

İslam dünyası və Türkiyədə elm necə inkişaf edə bilər?

Hər bir müsəlman və türk aydını kimi Aziz Sancar da İslam dünyasında, eləcə də vətəni Türkiyədə elmin nə üçün inkişaf etmiş Qərbdən bu qədər geri qaldığı üzərində düşünür və bu barədə fikirlərini dilə gətirir. Müsahibələrindən birində bu haqda deyir: “Təkcə Türkiyədə deyil, bütövlükdə İslam dünyasında son 500 ildə elmə elə bir ciddi xidmət yoxdur. Elmlə məşğul olmaq, elm mədəniyyətini inkişaf etdirmək bir növ ənənə olmalıdır. Bunu Türkiyədə inkişaf etdirmək lazımdır. Yahudi qardaşlarımız dünya əhalisinin 2%-i təşkil edir, ancaq Nobel mükafatlarının 20%-i qazanıblar. Onlar digər insanlardan daha üstün zəkaya sahibdirlərmi? Xeyr. Onların mədəniyyətində elmə, təhsilə əhəmiyyət verilir.”[1] Yenə də klassik sual ortaya çıxır: Bəs nə etməli? Sancara görə övladlarımıza uşaq vaxtından elm sevgisi və mədəniyyəti aşılamağa başlamaq lazımdır: “Uşaqlarımıza elmi sevdirmək lazımdır. Uşaqlarımızı fizika, kimya, biologiya və texnologiya sahələrinə təşviq etmək lazımdır. Çox gənc yaşlarında onlarda təcrübə etmə vərdişi yaratmalıyıq. Təcrübə etməyə alışan insan düşünər və bu vərdiş halını alar. Bunu bir ənənə halına gətirməliyik. Hər şeyi də dövlətdən gözləməməliyik. Bunun məsuliyyəti mühüm dərəcədə də valideynlərin üzərinə düşür.[2]

Övladlarımıza elm sevgisi və mədəniyyətini aşılayacaq olanlar bir tərəfdən valideyinlərdirsə, digər tərəfdən də müəllimlərdir. Müəllimlərin cəmiyyətdəki statusu və maaşları mühüm dərəcədə yüksəldilməli, onlara elmli və bilikli nəsil yetişdirmək üçün hər cür şərait yaradılmalıdır. Sancara görə təəssüf ki, bu gün dünyada heç bir ölkədə müəllimlərə yetərincə dəyər verilmir: “Müəllimlər dünyanın hər tərəfində az təqdir edilir. Amerikada da, Avropada da, burda da belədir. Təəssüf ki, dünyanın hər tərəfində müəllimlər təqdir edilmir. Bu bizə məxsus bir cəhət deyil. Onlar uşaqlarımızı, sabahın insanlarını yetişdirən şəxslərdir. Onlara daha çox dəyər vermək lazımdır. Dünyaya təkrar gəlsəm, müəllim olmaq istərdim. Çünkü gələcəyi onlar qurur, onlar yaradır. Məncə müəllimlərin həkimlər qədər maaş almaq haqqı var.”[3]

İslam dünyası üçün zəruri olan digər bir sual da “hansı elmə daha çox üstünlük verilməlidir?” sualıdır. Aziz Sancarın bu suala birmənalı olaraq cavabı belədir: fundamental elmlərə. Həqiqətən də bu gün İslam dünyasına nəzər yetirdikdə fundamental elm sahələrində daha çox geridə qaldıqlarını, inkişafın isə daha çox bu elmlərə bağlı olduğu qənaətinə varmaq çətin deyildir. Fikrimizcə, bu barədə Sancarın İstanbul Aydın Universiteti elm və texnologiya mərkəzinin açılışında ifadə etdiyi bu fikirlərə diqqət yetirmək faydalıdır: “Hər universiteti ziyarət edərkən deyirəm. Türkiyənin inkişafı, Avropa və Amerika ilə eyni səviyyədə olması üçün fundamental elmə əhəmiyyət verməli, fundamental elmdə insan yetişdirməliyik. Texnologiya təbii ki, çox vacibdir, texnologiyanın təməlində fundamental elm dayanır. Burada bir sıra müasir cihaz gördüm, bunların üzərində xarici ölkələrin markası var. İnşallah bu məhsulları biz istehsal edərik. Fundamental elmdən ən son dərmanları istehsal etməyə, avtomobillər istehsal etməyə, təyyarələr yaratmağa qədər bütün mərhələdə öz məhsulumuz olar. Bunu bacardığımız vaxt özümüzü Avropa və Amerika səviyyəsində hesab edə bilərik.Yoxsa biz xaricdən material, maşın idxal edib burada Avropa və Amerika ilə yarışa bilmərik. Bunu təkrar edirəm, biz mütləq bunları istehsal etməliyik. Yoxsa xaricdən asılı vəziyyətdə qalırıq. Bu bizim sürətimizi yavaşladır. 2023 düşüncəmiz var. Respublikanın 100-cü ilində bizim Atatürkə, atalarımıza borcumuz var. Biz Avropa və Amerika səviyyəsində olmalıyıq, bu bizim namus borcumuzdur, vəfa borcumuzdur.”[4]

Aziz Sancardan gələcəyin elm adamlarına 15 tövsiyə

Aziz Sancar haqqında bu silsilə yazımda daha çox onun fikirlərinə, mesajlarına yer verərək, onu öz dilindən tanıtmağa və vermək istədiyi mesajları da məhz öz dilindən sizlərə çatdırmağa çalışdım. Nə qədər nail olduğumu hər halda sizlər daha doğru qiymətləndirəcəksiniz, ancaq mən yenə də üslubumu sona qədər qoruyur və yazımı bu böyük insanın gələcəyin elm adamları üçün faydalı olacağını düşündüyüm aşağıdakı tövsiyələri ilə tamamlayıram:

  1. Oxumaqla yanaşı, düşünmək üçün də özünüzə vaxt ayırın.
  2. Çox vaxt və əziyyət tələb etsə də analitik və kreativ düşünmə bacarığı əldə edin.
  3. Elm adamı kimi yaxşı kariyera əldə etmək üçün uzun illər tələb olunduğunu və bu istiqamətdə çalışmanın davamlı proses olduğunu bilin.
  4. Elm adamı kimi yetişmə prosesində hər addımda sizin inkişafınıza kömək edəcək yaxşı məsləhətçilər və müəllimlər tapın.
  5. Təhsil almaq və tədqiqat aparmaq üçün xaricə gedin, ancaq sonra mütləq ölkənizə qayıdın.
  6. Üzərində çalışacağınız bir mövzu müəyyən edin, mövcud ədəbiyyatı da araşdırın, tələb olunan qədər öyrənin.
  7. Uğurlu elm adamında üç təməl xüsusiyyət olmalıdır: biliyə əsaslanan yaradıcılıq, ciddi çalışmaq və uğursuzluq qarşısında dirənmək.
  8. Uğur, zəka ilə bağlı olduğu qədər də çalışmaqla əldə edilir. Bunun üçün səbat lazımdır, inad etmək lazımdır və çalışmaq lazımdır.
  9. Birincisi, çox çalışmaq, ikincisi ətrafınızda mövzunuzla əlaqəli hadisələri izləmək, üçüncüsü ən müasir texnologiyanı öyrənərək öz işinizə tətbiq etmək. Mənim uğurumun addımları bunlardır.
  10. Özünüzdən razı olmayın. Özündən razı olmaq Allaha yaraşır, insana yaraşmaz. Əlinizdən gəldiyi qədər təvazökar olun.
  11. Elm könül işidir, fədakarlıq işidir, maraq işidir, məmləkətinə-insanına xidmət işidir. Yəni elmə pul qazanmaq üçün gəlməyin.
  12. Elmdə heç vaxt ümüdsüzlüyə qapılmayın. Nobel aldıqdan sonra yaxşı bir jurnala göndərdiyim məqalə 4 resenzentdən 8 səhfə tənqid yazılaraq rədd edilmişdi. Yəni Nobel alanın belə məqaləsi rədd edilə bilər. Siz yaxşı tədqiqat aparsanız, əvvəl-axır mükafatınızı alacaqsınız.
  13. Gündəlik siyasətlə, dedi-qodularla məşğul olmayın, onunla məşğul olanlar var. Məmləkətə xidmət üçün elm lazımdır, Avropa və Amerika səviyyəsinə gəlmək üçün elm lazımdır.
  14. Vətən sevgisi olmasaydı bu səviyyələrə gələ bilməzdim. Çox çalışın, övladlarınıza da həm çox çalışmağı, həm də vətən sevgisini öyrədin. Məmləkətinə faydalı olan bütün dünyaya faydalı olar.
  15. Nobel mükafatı qazanmaqdan daha önəmli şeylər var: insanın ailəsi, insanlıq və ölkəsinə xidmət etməsi.

[1] Sancar A. (2016). “Prof.Dr. Aziz Sancar: 500 yıldır İslam dünyasında bilime neden doğru dürüst katkı yok?”. <http://www.hurriyet.com.tr/prof-dr-aziz-sancar-500-yildir-islam-dunyasinda-bilime-neden-dogru-durust-katki-yok-40109103&gt;, Hürriyet gazetesi, 26.05.2016.

[2] Sancar A. (2016). “Prof.Dr. Aziz Sancar: 500 yıldır İslam dünyasında bilime neden doğru dürüst katkı yok?”. <http://www.hurriyet.com.tr/prof-dr-aziz-sancar-500-yildir-islam-dunyasinda-bilime-neden-dogru-durust-katki-yok-40109103&gt;, Hürriyet gazetesi, 26.05.2016.

[3] Sancar A. (2016). “Prof.Dr. Aziz Sancar: 500 yıldır İslam dünyasında bilime neden doğru dürüst katkı yok?”. <http://www.hurriyet.com.tr/prof-dr-aziz-sancar-500-yildir-islam-dunyasinda-bilime-neden-dogru-durust-katki-yok-40109103&gt;, Hürriyet gazetesi, 26.05.2016.

[4]“Aziz Sancar, “Türkiye Artık Kendi Teknolojisini Üretmeli!”, <http://etkinlik.aydin.edu.tr/haber_detay.asp?haberID=3431&gt;, 28.05.2016.

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (6)

“Milliyyətçilik dəbdə deyil, amma mən milliyyətçiyəm”

Aziz Sancardan danışarkən onun milliyyətçi tərəfinə toxunmamaq mümkün olmaz. Türkiyədəki tələbəlik illərində ülkücülər sırasına da qoşulmuş Sancar, vətəninin və millətinin yüksəlişinə böyük önəm verən, milli qürur və ləyaqəti daim öndə tutan həqiqi bir vətənsevərdir. Nobel alması xəbərini ilk növbədə vətəni Türkiyə ilə bölüşən (jurnalist Orhan Bursalı ilə) Sancar, milliyyətçiliyi bir növ özünəhörmət kimi qəbul edir: “Hörmət görmək istəyirsinizsə, öncə özünüzə hörmət etməlisiniz. Biz hamıdan üstün deyilik, ancaq heç kimdən də aşağı deyilik. Özümüzlə fəxr edək ki, başqası da bizə hörmət göstərsin. Mən belə birisiyəm.[1]

Sancar bu yanaşmasını Nobel üçün yazdığı bioqrafiyasında belə açıq şəkildə ortaya qoyur. Qeyd olunan bioqrafiyanın əvvəlində Sancar Qərbin türk millətinə bir növ yuxarıdan aşağı baxışına işarə etdikdən sonra yazır: “Bu iki məsələ, elm və Türk milləti (Osmanlı İmperiyası və Türkiyə Respublikası), sıralamadan asılı olmayaraq, özümü tanıdığımdan bu tərəfə ağlıma hökm edir. Bir türk vətənsevəri kimi böyüdüm və hələ də eləyəm, eyni zamanda təxminən 10 yaşından bu yana elm adamı olmağı hədəfləyən və sonra da bunu reallaşdıran biriyəm.”[2]

Aziz Sancarın milliyyətçiliyi hər hansı marjinal milliyyəçilik anlayışı ilə açılana bilməz. Onun milliyyətçilik anlayışı birləşdirici, bütövləşdirici və dərin köklərə əsaslanan milliyyətçilik anlayışdır. Müsahibələrinin birində Anadolu türk mədəniyyətinə baxışını belə ifadə edir:“Osmanlı nəvəsi olmaqdan da qürur duyuram. Qalustukumda Osmanlı möhürü, pencəyimdə həmişə Türk bayrağı nişanı olur. Hər zaman deyirəm. Bizim burada, Anadoluda min illik tariximiz var. Səlcuqlu, Osmanlı, Türkiyə Respublikası ortaq mədəniyyətə malikdir. ABŞ-a getdiyim zaman heç kəs Atatürkü, Türkiyəni bilmirdi. Türkiyə ilə bağlı bildikləri yeganə şey “Midnight Exspress” rəzaləti ilə bağlı idi. Bunların doğru olmadığını, türklərə haqsızlıq edildiyini anlatdıqca ətrafımdakılar anladı.”[3]

Sancar bir türk olsa da, bu gün bir ABŞ professorudur və Nobel mükafatını da ABŞ North Carolina Universitetinin professoru kimi alır. Ancaq Sancar vətəninə, milli kimliyinə o qədər bağlı insandır ki, Nobel mükafatını aldıqdan sonra dünyada daha çox elm üzrə Nobel mükafatı alan ilk türk kimi tanınmağa başlayır. Nobel mükafatını təqdimetmə mərasiminə üzərində Osmanlı möhrlü naxışları olan qalustuku ilə gələn Sancar, burada da bir türk kimi qarşılanır. Belə ki, mükafatın təqdim edilməsi mərasimində İsveş Kralı XVI. Gustaf ona türk mədəniyyətində xüsusi yeri olan lalə gülləri təqdim edir, çalınan musiqi isə Mozartın “Türk marşı” olur. Təbii ki, Sancar da bu mükafatı bir türk kimi qəbul edir: “Mükafatı alarkən məmləkətim adına qürür düydüm. Milliyyətçilik dəbdə deyil, amma mən milliyyətçiyəm. Bu günə qədər mənim adım kimya sahəsindəki dərsliklərdə vardı, kimyaçılar adımı tanıyırdı. Ancaq nə Türkiyədə, nə də dünyada kimsə məni tanımırdı. İndi bir türk mükafat aldı deyə Hindistandan İngiltərəyə qədər hamı tanıyır. “10 min dollar verək gəlib çıxış edin” deyə saysız-hesabsız məktublar alıram. Bundan məmləkətim adına qürur duyuram.”[4]

Nobel mükafatlarının təqdimetmə mərasimində mühüm məqamlardan bir də mükafatı qazananların verdiyi “Nobel Dərsi”dir. Sancar bu dərsi də bir növ milli məsuliyyət hissi altında verir. Orhan Bursalıya yazdığı məktubların birində bu barədə yazır: “Salam Orhan, Nobeldə ən xoşbəxt olduğum an Nobel Dərsini verdiyim andı, çünkü həm araşdırmalarımın haqqını verdiyimi və həm də sən də daxil olmaqla salondakı bütün türkləri, ailəmi və məmləkətimi yaxşı təmsil etdiyimi hiss etdim.”[5]

Sancar, Nobel mükafatı almasına baxmayaraq, bir alim kimi onun üçün ən böyük mükafatı belə açıqlayır: “Mənim üçün ən böyük mükafat, Türk tədqiqatçıların biologiya, genetika və ya molekulyar biologiya kitablarında mənim kəşflərimə rast gəlmələri, bunları bir türk kəşf etdi demələridir.”[6] Bu fikirlərdən açıq şəkildə görünür ki, Sancarın uzunmüddətli və gərgin tədqiqatlarında əsas motivasiya mənbələrindən biri də məhz türk millətinin adını dünya elm xəzinəsinə yazdırma və bu millətin gələcək nəsillərini bu xəzinəni zənginləşdirmə yolunda cəsarətləndirmə istəyidir.

Sancar quru milliyyətçi deyil, eyni zamanda da bu yolda malını-mülkünü sərf edən insandır. 2007-ci ildə Vehbi Koç Vəqfi Sancarı 100 min dollarlıq Vehbi Koç mükafatına layiq görür. Mükafatın təqdimat mərasimindəki çıxışında Sancar bu fikirləri səsləndirir: “Öləndən sonra sərvətimin, türk tələbələrin gəlib qalacaqları bir Türk Evi qurulması üçün xərclənməsini vəsiyyət etmişdim. Mənə verdiyiniz bu 100 min dollara mən də 100 min dollar əlavə edəcəm və Türk Evinin qısa zamanda qurulmasını təmin edəcəm…”[7] Çox keçmir, Sancar bu xəyalını reallaşdırır və “Türk Evi”ni qurur. O, Nobeldən əldə etdiyi 325 min dollarlıq pul mükafatının da xərcləri çıxdıqdan sonra 315 min dollarını məhz bu evə bağılayır. “Türk Evi”nin qurulma səbəbini isə belə açıqlayır: “Mən Amerikaya gəldikdə çox çətinlik gördüm. Mənim olduğum yerdə türk yox idi. Amerikaya gələn gənclər də bu çətinliyi çəkməsin istədim. Bir də Amerikalıların 90 faizi Türkiyəni tanımır. Türk Evi üçün dövlətdən heç dəstək almadım, öz imkanlarım və millətin dəstəyi ilə 8 ildir bu ev fəaliyyət göstərir.”[8] Bu gün Şimali Karolinada uğurla fəaliyyət göstərən “Türk Evi” türk tələbələrin qalması üçün istifadə edilir və Türkiyənin tanıtımına xidmət edir.

Sancar “Türk Evi”ni yaratmaqla yanaşı, xanımı ilə birlikdə ABŞ-da oxuyan türk tələbələrə yardım etmək və Türk-Amerikan əlaqələrini inkişaf etdirmək məqsədilə “Aziz and Gwen Sancar Vəqfi”ni də qurur və hazırda bu Vəqf vasitəsilə bir çox xeyriyyə layihələrini həyata keçirir.

Sancarın vətəni üçün ən böyük arzu və istəyi, məmləkətinə tezliklə barışın gəlməsidir. Ən böyük üzüntü mənbəyinin ölkəsindəki savaş olduğunu qeyd edən Sancar, bu savaşın dayanması və Türkiyənin barışa qovuşması üçün əlindən gələni etməyə hazır olduğunu bildirir: “Həyatımda Nobel daxil olmaqla, bütün elmi nailiyyətlərimi, hər şeyimi Türkiyədəki barış üçün verməyə hazıram. Barışı təmin etmənin bir yolu varsa, onu edərəm, ona nail olmaq üçün Nobel mükafatından da imtina edə bilərəm. Nobel mükafatını geri qaytarmağa hazıram, yetər ki, ölkəmə barış gəlsin. Beynimi yoran, məni üzən həmişə bu olmuşdur.”[9]

[1]Günlük politikayla değil, bilimle uğraşın”, http://www.gazetevatan.com/-gunluk-politikayla-degil-bilimle-ugrasin–929582-yasam&gt;, Gazetevatan, 30.03.2016

[2]Aziz Sancar – Biographical“. Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 5 Mar 2017. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/sancar-bio.html

[3]Sancar A. (2015). “Milliyetçilik moda değil ama ben milliyetçiyim”, Sabah Gazetesi,  <http://www.sabah.com.tr/pazar/2015/12/20/milliyetcilik-moda-degil-ama-ben-milliyetciyim&gt;, 20.12.2015.

[4] Sancar A. (2015). “Milliyetçilik moda değil ama ben milliyetçiyim”, Sabah Gazetesi,  <http://www.sabah.com.tr/pazar/2015/12/20/milliyetcilik-moda-degil-ama-ben-milliyetciyim&gt;, 20.12.2015.

[5] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.39.

[6] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.30.

[7] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.29.

[8]Kristal Elma’ya Aziz Sancar damgası”, <http://www.hurriyet.com.tr/kristal-elmaya-aziz-sancar-damgasi-40242166&gt; , Hürriyet gazetesi, 07.10.2016.

[9]Kristal Elma’ya Aziz Sancar damgası”, <http://www.hurriyet.com.tr/kristal-elmaya-aziz-sancar-damgasi-40242166&gt; , Hürriyet gazetesi, 07.10.2016.

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (5)

Elmdə uğurun təməl şərti alın təridir

Başqa sahələrdə olduğu kimi elmdə də uğurun təməl şərti olaraq bəziləri zəka səviyyəsini, bəziləri şansı, bəziləri isə çox çalışmağı qəbul edir. Sancar daha çox sonuncular sırasındadır və əldə etdiyi nailiyyətlərdə alın tərinin önəmli olduğuna inanır: “Elmdə uğurlu olmq üçün həm çox çalışmaq, həm də çox oxumaq lazımdır. Uğurumun sirri budur. Bütün elmi nailiyyətlərimi alın tərilə qazandım. Heç birində şansın ən kiçik bir payı yoxdur. Amma bunu da qəbul etmək lazımdır ki, şans da elmi nailiyyətlərdə rol oynayır. Təbii ki, Pasteurun dediyi kimi şans da hazırlıqlı zehinləri seçir.”[1] Bir də şübhəsiz ki, bu yolda insanın çalışmaq, alın təri tökmək həvəsini daim canlı tutan elmi maraq olmalıdır. Bu maraq hər insanda olmur. Hər insan ətrafında baş verən hadisə və proseslərə, onların təbiətinə, səbəblərinə maraq göstərmir. Bu maraqdan yoxsul insanların elm adamı kimi formalaşması çətindir. Sancar digər elm adamlarında olduğu kimi onun da formalaşmasında bu marağın rolunu xüsusi vurğulayır: “Mən özümü idealist hesab etmirəm, məmləkətimə, ailəmə böyük sevgi duyuram, o ayrı. Amma bu işin təməlində maraq lazımdır. Təbiətin sirlərini açmağa maraq, istək lazımdır. Məni də, digər elm adamları kimi elmə gətirən bu oldu.[2]

Aziz Sancar insanın elmə olan marağının və bu yolda çalışmasının hər hansı bir mükafat naminə olmasını da düzgün hesab etmir. Bir gün şöbəsində onunla birlikdə çalışan bir xanım “Çox çalışacam, Nobeli alacağıq” dediyi zaman Sancar ona belə cavab verir: “Biz tədqiqatı Nobel üçün aparmırıq. Mən sadəcə maraqlıyam və bəzi şeyləri kəşf etmək istəyirəm. Mən ölkəmi çox sevirəm və ölkəm üçün bir iş görmək istəyirəm. Nobel almaq üçün tədqiqat aparacağam deməyin, insanlıq üçün, cəmiyyət üçün nəsə edəcəyəm deyin…Çox mühüm bir tədqiqatçı ola bilərsiniz, ancaq İsveçdəki seçici qrup sizin tədqiqatlarınıza maraq göstərmirsə, Nobel ala bilməzsiniz. Çox fövqəladə elm adamı ola bilərsiniz, amma Nobeli almaya bilərsiniz.”[3]

Aziz Sancar zəhmətə, çalışmağa o qədər əhəmiyyət verir ki, Nobeli aldıqdan sonra ona ünvanlanan təbriklər arasında ən çox sevdiyi təbrik də məhz onun zəhmətsevərliyinə işarə edən İsveçdəki Türk-İsveç Həmkarlar Təşkilatından gələn təbrik olur. Ofisinin divarına da asdığı bu təbrikdə deyilir: “Gözəl çalışdın, gözəl nəticələr aldın, Nobeli aldın, təbrik edirik.[4]

Bütün bunlardan sonra Sancar, gənclərin şan-şöhrətin yalnız çalışmanın nəticəsi olduğunu dərk etmələrini və Nobel almasına baxmayaraq, onu yalnız belə tanımalarını arzu edir: “Həyatı boyu çox, hədsiz çox çalışmış və kəşflərilə insanlığa xidmət etmiş bir vətənsevərdir.[5]

Həqiqətən də Sancarın elmi karyerasına nəzər yetirdikdə, qarşımıza böyük zəhmət və səbr hesabına yüksək performans nümayiş etdirən bir elm adamının karyerası çıxır. 420-dən çox elmi məqaləyə, 33 mindən çox elmi istinada malik olan, Hirş indeksi isə 99-a çıxan Aziz Sancar, fotoliyaz təmir mexanizmini kəşf etmək üçün 40 il, DNA ikili kəsim mexanizmini kəşf etmək üçün 35 il, kriptokrom ve period proteinlərinin funksional mexanizmini kəşf etmək üçün isə 16 il zaman sərf etmişdir. Hazırda bioloji saat üzərində tədqiqatlar aparan Sancar bu sahəyə də 20 ildir ki, zaman sərf edir. Bütün bu dövr ərzində Sancarın sərf etdiyi əməyin intensivliyinə baxdıqda isə özünün də qeyd etdiyi kimi çox vaxt həftədə orta hesabla 70 saat çalışdığı ortaya çıxır.

Elmə pul qazanmaq üçün gəlməzlər

Elmi fəaliyyətin nəticəsi inasana pul qazandıra bilər, hətta bəzən xəyal belə etmədiyi qədər çox pul qazandıra bilər. Ancaq bir insanın elmə pul üçün gəlməsi anlamsızdır. Elm pul qazanmaq üçün deyil, yeni biliklər yaratmaq, bəşəriyyətə xidmət etmək üçündür. Bu sahə böyük səbr və zəhmət tələb edir. Eyni zamanda da dövlət və cəmiyyət tərəfindən zəruri diqqət və dəstək tələb edir. Dünyada pul qazanmanın elmdən qat-qat asan olduğu çoxlu sahələr qala-qala, bir insanın pul qazanmaq üçün elmə gəlməsi məntiqə də sığmır. Elmdə pul qazanmanın çətin olduğu və buna görə də gənclər üçün cəlbediciliyin yüksək olmadığı deyildiyi zaman Aziz Sancar bu barədə fikirlərini belə ifadə edir: “İşin doğrusu, məsələn mən elm əvəzinə başqa bir işlə məşğul olsaydım, indi milyarder olardım. Elm könül işidir, fədakarlıq işidir, maraq işidir, məmləkətinə-insanına xidmət işidir, yəni elmə pul qazanmaq üçün gəlməzlər. Bunu belə qəbul etmək lazımdır.[6] Ancaq buna baxmayaraq, Sancar elmdə, xüsusilə fundamental elmdə yüksək məbləğlərdə pulun da qazanıla biləcəyini qeyd edir: “İndi CRISPR deyilən bir şey var, bu əslində DNA genomunu dəyişdirmək üçün istifadə edilən bir metoddur. Bu fundamental elm sahəsinə aiddir, bakteriyalarla məşğul olan bir neçə elm adamı tərəfindən icad edildi. O elm adamlarına 5 il öncə sual veriləndə ki, “bunun nə faydası olacaq, nə qədər pul qazanacaqsınız?” Onlar “biz bundan pul qazanmarıq, biz sadəcə bu işin sirrini açmaq istəyirik”deyə cavab verirdilər. Ancaq bu iş hazırda 10 milyard dollarlıq bir iş oldu. Buna görə də fundamental elm işinə girdiyiniz təqdirdə bunları həm nəzərdə tutmanız, həm də düşünməməniz lazımdır.”[7]

Aziz Sancar elmə və tədqiqata o qədər könül vermiş adamdır ki, Nobel mükafatını aldıqdan sonra da həyatında maddi olaraq elə bir dəyişiklik baş vermir, mükafatdan gələn gəlirləri xeyriyyə işlərinə ötürür, mənəvi qazancları isə özünə saxlayır. Bu barədə ona verilən sualı belə cavablandırır: “Maddi olaraq heç nə dəyişmədi. Maaşım eyni qaldı. Mənəvi olaraq isə məmləkətimdə böyük bir sevinc oldu. Gənclər məni tanıdı, mənim işimlə, etdiklərimlə maraqlanmağa başladı. Mənim üçün mənəvi qazanc budur və hər şeydən dəyərlidir. İşçi adamam mən. Mənim ən çox dəyər verdiyim şey çalışmaqdır.[8]

[1] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.176.

[2] Sancar A. (2016). “Nobel Ödüllü Aziz Sancar Habertürk’e konuştu”,  <http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1242987-nobel-odullu-aziz-sancar-haberturke-konustu&gt;, Habertürk Gazetesi, 22.05.2016.

[3] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.15.

[4] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.14.

[5] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.8.

[6]Sancar A. (2016). “Nobel Ödüllü Aziz Sancar Habertürk’e konuştu”,  <http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1242987-nobel-odullu-aziz-sancar-haberturke-konustu&gt;, Habertürk Gazetesi, 22.05.2016.

[7] Sancar A. (2016). “Nobel Ödüllü Aziz Sancar Habertürk’e konuştu”,  <http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1242987-nobel-odullu-aziz-sancar-haberturke-konustu&gt;, Habertürk Gazetesi, 22.05.2016.

[8] Sancar A. (2016). “Nobel Ödüllü Aziz Sancar Habertürk’e konuştu”,  <http://www.haberturk.com/ekonomi/is-yasam/haber/1242987-nobel-odullu-aziz-sancar-haberturke-konustu&gt;, Habertürk Gazetesi, 22.05.2016.

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (4)

Elmdə yaxşı alim olmaqla yanaşı, geniş şəxsi əlaqələr də önəmlidir

Sancar post-doktorantura tədqiqatlarını başqa labaratoriyalarda davam etdirməli idi. Bu məqsədlə Stanford Universiteti başda olmaqla, bir necə universitet labaratoriyalarına müraciət edir, ancaq hamısından “yox” cavabı alır. Universitetlərin onun kimi yüksək hazırlıqlı post-doktorantura namizədini qəbul etməmələri bir müddət yenə də onda psixoloji sarsıntılar yaradır və nəhayət bir dostunun tövsiyəsi ilə Yale Universitetində Dean Ruppa müraciət edir və onun labaratoriyasında işləmək istədiyini bildirir. Rupp buna razılıq verir, ancaq labaratoriyasında yalnız texnik ştatının olduğunu və texnik maaşı alacağını qeyd edir. Sancar buna razılıq verir və elmə çox böyük xidmətlər göstərən araşdırmalarının mühüm hissəsini məhz Yale Universitetində həyata keçirir. Burada çalışdığı labaratoriyanın rəhbəri Rupp onun haqqında heyrətlə danışır: “Çox parlaq, çox orjinal, çox hədəfinə fokslanmış tədqiqatçıdır. Tamamilə özünü işinə həsr etmişliyin çox yaxşı bir nümunəsidir.[1] Bu arada Sancarın 1978-ci ildə evləndiyi, Texas Universitetində doktorant yoldaşı, Gwen Bolen Sancar da iki il Nyu-York Universitetində post-doktorantura araşdırmaları apardıqdan sonra Ruppın labratoriyasında işə düzəlir və Aziz Sancarla birlikdə tədqiqat aparmağa başlayır.

Sancarlar Yale Universitetində də tədqiqatlarını tamamlayırlar və artıq universitetlərin birində daimi ştatda, öz labaratoriyalarında və müstəqil professor kimi fəaliyyət göstərmək qərarına gəlirlər. 1981-ci ildə Aziz Sancar bu məqsədlə ABŞ-ın 50 universitetinə rəsmi müraciət edir, ancaq heç birindən müsbət cavab ala bilmir. Çox maraqlı bir vəziyyətdir: Kəşfləri ABŞ universitetlərində geniş istifadə olunduğu halda, bu universitetlərdə özünə iş tapa bilmir. Sonradan Sancar bu vəziyyəti daha çox konfranslarda, toplantılarda az iştirak etməsi və elm ictimaiyyəti arasında şəxsi münasibətlərinin zəif olması ilə əlaqələndirir.

Nəhayət, bir gün North Carolina Universitetindən iş dəvəti alır və xanımının da işə götürülməsi razılığını aldıqdan sonra indi də xanımı ilə ayrı-ayrı bölmələrində çalışdıqları bu universitetə gəlir. O universitetdə ki, uzun müddət uğurlu tədqiqatları ilə onun şanına şan qatır və ona ilk Nobel Mükafatını qazandırır.

“Bunu bir Allah, bir də mən bilirəm” hissinin verdiyi sonsuz motivasiya

Sancar eyni zamanda da inanclı insandır. Elmi axtarışlarında ən böyük motivasiya mənbəyi yalnız Allahın bildiyi bir həqiqəti yenə də yalnız Allahın verdiyi zəkanın imkanları ilə aşkarlamağın onda yaratdığı mənəvi rahatlıqdır. Elə məhz buna görə də Sancar onu Nobel mükafatına aparan mühüm kəşfini – “DNA-nın ikili kəsim təmir mexanizmi”ni – tamamlayan kimi tələsik xanımının yanına gəlir və deyir: “İndiyə qədər yalnız Allahın bildiyi mühüm bir həqiqəti hazırda bütün dünyada yalnız mən bilirəm.[2]. Doğurdan da çox möhtəşəm hissdir və şübhəsiz ki, heç bir başqa güc inanclı insanı bu qədər motivasiya edə bilməz.

Aziz Sancar 2000-ci ildə New York universitetindən tədqiqatçı dostu Johannes Schelvislə elmi kəşflərin mənəvi və maddi dəyərləri haqqında söhbət edərkən dostunun maraqlı bir sualı ilə üzləşir: “Bu kəşfinə maddi dəyər verə bilərsənmi, məsələn sənə on milyon dollar versələr bu kəşfi başqa birinə verərsənmi?” Sancarın cavabı həmişəki kimi özünəməxsus və möhtəşəm olur: “Heç fikirləşmədən “xeyr” deyərəm. Çünki bu kəşf hər cür maddi mükafatdan fərqli olaraq məndə çox nadir hallarda tapa biləcəyim bir daxili sükunət yaratmışdır. Həmçinin də gələcək nəsil türk tədqiqatçıları biokimya və molekulyar biologiya dərslərində bunu görərək, “bu kəşfi bizdən biri etdi” deyə biləcəklər. Onlarda bu güvəni yaratmaqla, məmləkətimə xidmət etdiyimi hiss edirəm.[3].

Həqiqətən də insanın uzunmuddətli elmi axtarışlarının uğurlu nəticələri olan elmi kəşflərin onda yaradacağı mənəvi rahatlıq və güvən hissinin hər hansı maddi ölçüsünün tapılması çətindir, bəlkə də heç mümkün deyildir. Aziz Sancarda isə bu hissə millət və məmləkət sevgisi də əlavə olunur ki, bu da qeyd olunan məsələni tamamilə mümkünsüz edir. İllər keçdikdən sonra Orhan Bursalı haqqında kitab yazarkən Schelvisin verdiyi sualı Aziz Sancara bir daha yönəldir. Sancar bu dəfə cavabında elmi həqiqətə, doğruluğu qəti şəkildə təsdiqlənmiş biliyə, bir sözlə elmə olan sonsuz inancını bu ifadələrlə dilə gətirir: “Nobel üçün bioqrafiyamı yazarkən, bu kəşfin dəyəri haqqında təkrar fikirləşdim və nəinki on milyon, on Nobel versələr də dəyişmərəm deyərək içimdən keçirdim. Çünki Nobel mükafatı verilməsi belə başqalarının (Nobel Komitəsinin) təqdirindən asılıdır. Ancaq “Bunu bir Allah, bir də mən bilirəm” deməyə imkan verəcək səviyyədə olan kəşf qəti bilikdir, fenomendir. Bu, bu gün də elədir, bundan 100 il sonra da elə olacaqdır. Bu, bir az fəlsəfi və duyğu yüklü düşüncə tərzi kimi görünə bilər, ancaq bu, biz türklərin təbiətidir. Bir amerikalı və ya bir ingilis bu kəşfi etsəydi, hesab edirəm ki, mənim qədər sevinərdi, ancaq mənim etdiyim kimi müqayisələr etməyi düşünməzdi. Onların şəxsiyyəti və düşüncə tərzi fərqlidir.”[4]

[1] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.126

[2] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.151

[3] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.151

[4] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.151

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (3)

“Pul istəmirəm, yeganə istəyim tədqiqat aparmaqdır”

Aziz Sancar İstanbul Universitetini bitirdikdən sonra doğulduğu Savurda çətin şərtlər altında iki il həkimlik etdikdən sonra Türkiyə Elmi və Texnoloji Araşdırma Qurumundan (TÜBİTAK) NATO stipendiyası alaraq, müəllimi Muzaffer Aksoyun da tövsiyə etdiyi kimi 1971-ci ildə ABŞ-a, Johns Hopkins Universitetinə doktoranturaya gəlir. İngiliscə bilmir, bir az Fransızca bilir. Qısa müddətdə ingiliscə öyrənir, dərslər alır, təməl biokimya üsulları ilə tanış olur və Roger Herriotun elmi rəhbərliyi altında çalışır. Ancaq heç cür rahat ola bilmir, mədəni şoklar yaşayır, elmi rəhbəri ilə dil tapa bilmir. Sancar sonradan elmi rəhbəri ilə arasındakı anlaşmazlığı belə izah edir: “Hər gün onun yanına yeni bir fikirlə gedirdim. Bir gün mənə Aziz müəllim kimdir, tələbə kim? Mən sənə nə etməli olduğunu deyəcəyim halda, sən mənə nə etməli olduğumu söyləyirsən.[1]. Elmi rəhbərilə arasındakı anlaşmazlıqlarla yanaşı, çox gərgin işləməsi və ABŞ mədəniyyətinə uyğunlaşa bilməməsi Sancarın psixologiyasında ciddi problemlər yaradır. O, həmin günləri haqqında belə danışır: “Həftənin yeddi günü və gündə 18 saat işləyirdim, heç bir dostum-tanışım yox idi. Buna əlavə olaraq özümə çox güvənirdim və yuxarıdan aşağı baxırdım, özümdən razı idim. Amerikalılar ölkələrinə gələn əcnəbilərə çox vərdiş etməmişdilər və özlərini daha üstün görməyə alışmışdılar. Bütün bunlar məni oradakı sosial həyatdan ayırdı və ciddi bir depresiyaya girdim. Tam şəkildə təcrid edilmişlik hissi mənliyimi əsir etmişdi.[2]. Belə bir vəziyyətdə ABŞ-dakı həkimləri ona bir müddətlik Türkiyəyə qayıtmağı tövsiyə edirlər və 1972-ci ildə Aziz Sancar müalicə və bərpa olmaq məqsədilə Türkiyəyə gəlir. Hacettepe Universitetində müalicə olunduqdan və bir müddət də doğulduğu bölgədə yaşadıqdan sonra yenidən ABŞ-da yarım qalan doktorantura təhsilini davam etdirməyə qərar verir. Lakin bu dəfə TÜBİTAK ABŞ-da yaşadığı problemləri əsas gətirərək, onu İngiltərəyə, Lancaster Universitetinə göndərir. Ancaq Sancar İngiltərədə çox vaxt itirməyi düşünmür, beynində ABŞ-a qayıtmaq var. ABŞ-a qayıtmasına təsir edən əsas amillərdən biri də bir gün Johns Hopkins Universitetində seminarını dinlədiyi Texas Universitetindən Claud Stan Rupertin fotoliyaz fermenti ilə bağlı tədqiqatlarına göstəridyi maraq olur.

Aziz Sancar 1973-cü ildə cibində 60 dollar pul ilə İngiltərədə təyyarəyə minir və yenidən ABŞ-a, Johns Hopkins Universitetinə gəlir. Müəllimi Herriota Texas Universitetində Stan Rupertlə birlikdə fotoliyaz fermenti üzərində tədqiqatlar aparmaq istədiyini və bu tədqiqatların böyük perspektivi olduğuna inandığını bildirir. Herriotun razılığını aldıqdan sonra bu məqsədlə Rupertə məktub yazır və cavab məktubu gələnə qədər keçən müddət ərzində cibində bir qəpik pulu olmayan Sancar bir çox müxtəlif işlərdə işləyərək çörəkpulu qazanır. O dövrü xatırladıqda ABŞ-da yaşayan türklərdən də çox dəstək aldığını qeyd edir: “Bu dövrdə türk qardaşlarım da mənə çox yardımçı oldular. Professorundan yanacaqdoldurma stansiyası işlədəninə qədər bir çox türk qardaşımdan kömək gördüm.[3]

Bir gün, Rupertdən cavab məktubu gəlir və məktubda ona stipendiya verə bilməyəcəkləri, başqa sözlə maliyyə ayıra bilməyəcəkləri qeyd edilir. Sancar buna baxmayaraq, Texasa uçur və Rupertin labaratoriyasına gedərək “mən gəlmişəm, pul istəmirəm, yeganə istəyim fotoliyaz fermenti üzərində tədqiqat aparmaqdır” deyir. Rupert ona yox deyə bilmir və Sancar onun labaratoriyasında çalışmağa başlayır. Gedəcək yeri yox, yatacaq yeri yox, hamı iş saatı bitdikdən sonra evinə getdiyi halda, o, gecələr də labaratoriyada işləyir və orada da yatır. Bir neçə ay sonra universitet labaratoriyada yatmağı ona qəti qadağan edir və o da məcbur qalıb, bir müddət Paksitanlı tanışların evində yaşayır. Ancaq belə səfil həyatı çox çəkmir, Rupert ondakı perspektivi görür və ona normal həyat şəraiti yaradacaq maliyyə mənbəyi tapır.

Tələbəsinə yol göstərən və tədqiqat sərbəstliyi verən elmi rəhbərin önəmi

Aziz Sancar yeni elmi rəhbəri Rupert haqqında həmişə çox böyük minnətdarlıq hissilə danışır. Onu özünün peşə həyatında ən təsirli insan hesab edərək, elmi rəhbərlik xüsusiyyətlərini belə ifadə edir: “Mənim üstün olduğum tərəflərimi və yetərsizliklərimi anlamışdı. Məni ürəkləndirdi, tövsiyələr verdi və mənə doğru yol göstərdi. Ancaq hamısından önəmlisi öz fikirlərimi formalaşdırmamda və bunları test etməmdə mənə sərbəstlik verdi. Bir elm adamı və alicanab olaraq mənim peşə həyatımda ən təsirli insandır.[4]Ancaq Aziz Sancar da belə bir insanın əməyini yerdə qoymur, onun tərəfindən kəşf edilən fotoliyaz fermenti üzərində tədqiqatlarını 40 il davam etdirir, bu sahədəki tədqiqatlara yekun vurur və Nobel mükafatı alır. Sancar bu sahədə araşdırmalarını o qədər dərinləşdirir ki, artıq elmi ədəbiyyatlarda fotoliyaz fermenti “Sancar fermenti” kimi ifadə edilməyə başlanır. O, “Fotoliyaz geninin klonlanması haqqında” mövzusunda doktorluq işini tamamladıqdan sonra ABŞ universitetlərindəki qaydalara uyğun olaraq başqa bir universitetdə fəaliyyətini davam etdirmək məqsədilə Texas Universitetindən ayrılarkən elmi rəhbəri Rupert onun gələcəyini dəqiqliklə görürmüşcəsinə öz xanımına üzünü tututaraq “Azizin getməsi ilə mənim Nobel almaq şansım da əldən gedir!” deyir. Aziz Sancar da heç vaxt müəllimini unutmur və Nobel mükafatını aldıqdan sonra ilk telefon edib sevincini bölüşdüyü şəxslərdən biri də məhz 97 yaşlı Rupert olur.

[1] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.66

[2] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.67

[3] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.73

[4] Bursalı O. (2016). “Aziz Sancar ve Nobel’in öyküsü”. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, Mayıs., s.77

 

Standart
Elm və təhsil

NOVRUZ YAZILARI – Aziz Sancar: bir türkün Nobelə gedən yolu və verdiyi mesajlar (2)

Atatürkün açdığı yol Nobelə aparır  

Aziz Sancarın təhsil almağa başladığı ilk illərdə üzərində ən böyük təsiri olan şəxslər Atatürk, anası, atası və böyük qardaşı olur. Xüsusilə də Atatürkü idealı hesab edən anasının uşaqların təhsilə yönəlməsindəki rolu həlledici xarakter daşıyır. “Atatürk və Respublika rejimi olmasaydı, Mardin Savurlu Aziz heç vaxt Nobel ala bilməzdi, buna görə də Nobel mükafatını Atatürkün movzeleyinə hədiyyə edirəm” deyən Aziz Sancar, Nobel mükafatı üçün yazdığı bioqrafiyasında Atatürkün həyatında oynadığı rolu belə izah edir: “Mustafa Kamal Atatürk, işğalçı Avropa dövlətlərinə qarşı modern Türkiyə Cumhuriyyətinə yol açan Qurtuluş Savaşını idarə etdi və qazandı. Yeni cumhuriyyət bütövlükdə türk xalqına uyğun gələ biləcək bir sistem qurmağa böyük əhəmiyyət verdi. Qısa müddət ərzində ölkə miqyasında yeni məktəblər açıldı və bu məktəblərdə Atatürkün təhsilli vətəndaşlıq vizyonuna bağlı, ölkələri haqqında idealist olan və ölkənin gələcəyi haqqında ümidli olan müəllimlərə vəzifələr verildi. Nəticədə, valideyinlərim və babalarımdan fərqli olaraq Türkiyənin geriqalmış, ucqar bölgəsində olmağıma baxmayaraq ölkəmin tarixilə bağlı mənə qürur verən və möhtəşəm başarıları haqqında mənə güvən verən çox mükəmməl təhsil almaq şansı əldə etdim.[1]. İbtidai və orta məktəbi birinciliklə bitirən Sancarın ən çox sevdiyi dərslər Riyaziyyat, Türkçə, Fransızca və Kimya olur. Onuncu sinifdə oxuyarkən müəkəmməl bir kimya müəllimi olur və bu müəllim onu kimya sahəsinə yönəldir. Orta məktəb dövründə aktiv futbol oynayan Sancar, həmyaşıdlarının yaddaşında həm də mükəmməl qapçı kimi də qalır. İstanbul Universitetinin həm Kimya, həm də Tibb Bölməsinə qəbul olsa da dostlarının təkidilə Tibb bölməsini seçir və bununla da  ali təhsil həyatına qədəm qoyur.

 Elm sevgisi və mədəniyyəti aşılayan universitetin və müəllimin önəmi

Türkiyə Cumhuriyyəti qurulduğu ilk illərdən elmə və təhsilə çox böyük önəm verir, bütövlükdə təhsil sistemi inkişaf etmiş Qərbin təhsil sistemi modelində yenidən qurulmağa başlanır. Ali təhsil sistemində yeni universitetlər, müasir fakültələr qurulur. Bütün bu quruculuq işlərində isə heç şübhəsiz ki, dahi Atatürkün ölkəyə dəvət etdiyi və onlara ali təhsil qurumlarında vəzifələr verdiyi Hitler zülmündən qaçan yahudi əsilli alimlərin böyük rolu olur. O dövrdə bu alimlərin təcrübəsilə Türkiyədə “müasir mədəniyyət səviyyəsinin üstünə çıxmaq” yönündə yaranmış milli arzu və istək birləşərək qısa müddət ərzində yüksək səviyyəli ali təhsil qurumlarını ortaya çıxarır. Bu qurumlardan ilki də məhz İstanbul Universiteti olur. Aziz Sancar da elə bu universitetdə tibb təhsili alır. O dövrdə İstanbul Universitetində Mutahhar Yenson, Ekrem Kadri Unat, Muzaffer Aksoy kimi böyük alimlərdən tibb təhsili alan, “məmləkətim mənə yüksək səviyyədə tibb təhsili verdi və ABŞ-dakı uğurumun mənbəyi oldu” deyən Aziz Sancar Nobel mükafatı üçün yazdığı bioqrafiyasında yahudi əsilli alimlərin Türkiyə ali təhsil sisteminin qurulmasındakı rolunu da unutmur: “Mənim bir çoxu yahudi olan professorlarım, II dünya müharibəsindən əvvəl və sonra Almaniyadan və yaxın ölkələrdən qaçıb gəlmişdi. Əksəriyyəti öz sahələrində çox yaxşı pedaqoq olmalarına baxmayaraq, Avropadan qovulduqları üçün Türkiyəyə gəlib buradakı təhsil sistemini Avropa standartlarına yüksəltməyi hədəfləyirdi. Türk milləti bu insanlara elm, təhsil, hətta filologiya sahəsində göstərmiş olduqları xidmətlərdən ötürü böyük minnətdarlıq borcludur.[2]

Təhsil aldığı dövrdə də, indi də İstanbul Universitetində dünyanın ən uğurlu tibb təhsilinin verildiyini qeyd edən Sancar, eyni zamanda burda təhsil almanın çətinliyinə də diqqəti çəkir. İstanbul Tibb Fakültəsində təhsil aldığı illərdə gecə-gündüz oxuduğunu, sosial və şəxsi həyatını demək olar ki, unutduğunu, xüsusilə də İstanbul kimi dünyanın möhtəşəm şəhərindən bixəbər yaşadığını tez-tez dilə gətirir. Harvard, Yale, Cambridge məzunları arasında qürurla “mən də İstanbul Tibb Fakültəsi məzunuyam” deyən Sancar, aldığı Nobel mükafatının üç replika medalından birini də məhz İstanbul Universitetinə hədiyyə edir. O universitetə ki, ona mükəmməl tibb təhsili verməklə yanaşı, eyni zamanda da onu gələcəyin elm adamı olma yolunda təşviq edir. İstanbul Universitetindəki müəllimlərinin onun elm yolunu seçməsindəki böyük rolunu hər zaman dilə gətirən Sancar, bu baxımdan müəllimi Muzaffer Aksoyu xüsusilə vurğulayır: “Müəllimim Muzaffer Aksoyun mənə elm sevgisi aşılamadakı payı böyükdür… Xaricdə təhsil alma və oraların elm mədəniyyətini mənimsəmə yolunda məni çox təşviq etdi.[3]. Nə qədər də gözəl ifadə edir: “elm sevgisi aşılama” və “elm mədəniyyətini mənimsəmə”! Elə geriqalmış dünyanın əsas problemi də bu sevgidən və mədəniyyətdən məhrum qalmaqdır. Buna görə də bu gün “üçüncü dünya” ölkələrində universitetlərin təkcə elm öyrədən, araşdırma aparan qurumlar deyil, ilk növbədə elm sevgisi və mədəniyyəti aşılayan qurumlar olmaları zəruriliyi öz aktuallığını qoruyur.

[1]Aziz Sancar – Biographical“. Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 5 Mar 2017. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/sancar-bio.html

[2]Aziz Sancar – Biographical“. Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 5 Mar 2017. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/sancar-bio.html

[3]Aziz Sancar – Biographical“. Nobelprize.org. Nobel Media AB 2014. Web. 5 Mar 2017. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/sancar-bio.html

Standart